Cyflwyniad

Sylwch, mae’r pwnc hwn yn cael ei ddiweddaru ar hyn o bryd, felly rydym yn argymell eich bod chi’n croesgyfeirio at y fersiwn Saesneg hefyd i sicrhau eich bod chi’n cael gwybodaeth gywir a chyfredol.

Mae brathiadau a phigiadau pryfed yn gyffredin ac ni fyddant yn eich poeni llawer fel arfer. Fodd bynnag, gall rhai pigiadau fod yn boenus a sbarduno adwaith alergaidd difrifol.

Yn y Deyrnas Unedig, mae pryfed sy'n brathu yn cynnwys gwybed mân, mosgitos, chwain, pýcs ac, er nad ydynt yn bryfed yn fanwl gywir, pryfed cop/corynnod, gwiddon a throgod, sy'n arachnidau. Mae pryfed sy'n pigo yn cynnwys gwenyn, gwenyn meirch a chacwn.

Bydd pryf yn eich brathu trwy wneud twll yn eich croen i fwydo. Mae'r rhan fwyaf o bryfed yn pigo er mwyn amddiffyn eu hunain trwy chwistrellu gwenwyn i mewn i'ch croen.

Symptomau brathiadau neu bigiadau pryfed

Pan fydd pryf yn brathu, bydd yn rhyddhau poer sy'n gallu achosi i'r croen o amgylch y brathiad fynd yn goch, chwyddo a chosi.

Bydd y gwenwyn o bigiad yn aml yn achosi i farc chwyddedig, coslyd, coch (gwrym) ffurfio ar y croen. Gall hwn fod yn boenus, ond mae'n ddiniwed yn y rhan fwyaf o achosion. Bydd y man yr effeithiwyd arno fel arfer yn boenus ac yn goslyd am ychydig ddiwrnodau.

Bydd difrifoldeb brathiadau a phigiadau'n amrywio yn dibynnu ar y math o bryf sy'n gysylltiedig a sensitifrwydd yr unigolyn.

Mewn achosion anghyffredin, gall rhai pobl gael adwaith alergaidd difrifol (anaffylacsis) i frathiad neu bigiad sy'n gofyn am driniaeth feddygol ar frys.

Pryd i geisio cymorth meddygol

Ewch at eich meddyg teulu os ydych chi wedi cael eich brathu neu eich pigo a bod llawer o chwyddo a phothellu neu os oes crawn, sy'n arwydd o haint.

Deialwch 999 a gofynnwch am ambiwlans os byddwch chi'n cael unrhyw un o'r symptomau hyn ar ôl brathiad neu bigiad:

  • gwichian ar y frest neu anhawster anadlu
  • cyfog, chwydu neu ddolus rhydd
  • curiad calon cyflym
  • pendro neu deimlo'n wanllyd
  • anhawster llyncu (dysffagia)
  • dryswch, pryder neu gynnwrf

Trin brathiadau a phigiadau pryfed

Caiff y rhan fwyaf o frathiadau a phigiadau eu trin trwy:

  • olchi'r man yr effeithiwyd arno gyda sebon a dŵr
  • rhoi clwtyn oer (clwtyn ymolchi neu liain a wlychwyd mewn dŵr oer) dros y man i leihau'r chwyddo

Ceisiwch beidio â chrafu'r man yr effeithiwyd arno er mwyn osgoi haint. Os ydych chi mewn poen neu os yw'r man wedi chwyddo, cymerwch gyffuriau lleddfu poen fel parasetamol neu ibuprofen.

Os ydych chi'n cael adwaith mwy difrifol, gallai eich meddyg teulu ragnodi math arall o feddyginiaeth i chi neu eich atgyfeirio i glinig alergedd i gael imiwnotherapi (dadsensiteiddio).

Os ydych chi wedi cael pigiad, gallwch ddefnyddio ein Gwiriwr Symptomau Pigiadau ar-lein i gael gwybod beth i'w wneud.

Atal brathiadau a phigiadau pryfed

Rydych yn fwy tebygol o gael eich brathu neu eich pigo os ydych yn gweithio y tu allan neu'n cymryd rhan mewn gweithgareddau awyr agored yn rheolaidd, fel gwersylla neu heicio.

Bydd defnyddio peth ymlid pryfed a gorchuddio'ch croen pan fyddwch y tu allan yn eich helpu i osgoi cael eich brathu neu eich pigo.

Ceisiwch beidio â chynhyrfu os dewch ar draws gwenyn meirch, cacwn neu wenyn, a symudwch yn ôl yn araf. Peidiwch â chwifio'ch breichiau o gwmpas na cheisio eu taro.

Teithio dramor

Mae perygl o ddal clefydau fel malaria o frathiadau pryfed mewn rhai rhannau o'r byd, fel:

  • Affrica
  • Asia
  • De America

Felly, mae'n bwysig bod yn ymwybodol o unrhyw risgiau cyn teithio i'r ardaloedd hyn, a chael unrhyw feddyginiaeth neu frechiadau angenrheidiol.

Darllenwch fwy am afiechydon a brechiadau teithio.

^^ Yn ôl i’r brig

Symptomau

Bydd brathiad neu bigiad pryfed yn aml yn achosi i lwmp bach ddatblygu, sydd fel arfer yn goslyd iawn.

Fe allech weld twll bach hefyd, neu'r pigiad ei hun. Fe allai'r man o amgylch y lwmp fod yn llidus (yn goch ac yn chwyddedig) ac yn llawn hylif. Gelwir hyn yn wrym.

Mae brathiadau a phigiadau pryfed fel arfer yn gwella o fewn sawl awr a gellir eu trin yn ddiogel gartref.

Brathiadau pryfed

Disgrifir isod y symptomau sy'n gallu digwydd o ganlyniad i wahanol fathau o frathiadau pryfed.

Gwybed mân, mosgitos a gwybed

Mae brathiadau gan wybed mân, mosgitos a gwybed yn aml yn achosi i bapiwlau (lympiau) bach ffurfio ar eich croen sydd fel arfer yn goslyd iawn. Os ydych chi'n arbennig o sensitif i frathiadau pryfed, fe allech ddatblygu:

  • pothelli llawn hylif
  • gwrymiau - mannau cylchog, llawn hylif o amgylch y brathiad

Mae brathiadau mosgito mewn rhai ardaloedd o wledydd trofannol yn gallu achosi malaria.

Chwain

Gall brathiadau chwain ymddangos mewn llinellau neu glystyrau. Os ydych chi'n arbennig o sensitif i frathiadau chwain, gallant arwain at gyflwr o'r enw y ddanadlfrech bapwlaidd, lle y bydd nifer o lympiau coch coslyd yn ffurfio. Gallai pothelli ddatblygu hefyd.

Yn aml, gall chwain o gathod a chŵn frathu islaw'r pen-glin, yn enwedig o amgylch y pigyrnau. Gallech hefyd gael brathiadau chwain ar flaen eich breichiau os ydych chi wedi bod yn mwytho neu'n dal eich anifail anwes.

Clêr llwyd/pryfed llwyd

Gall brathiad gan gleren lwyd/pryf llwyd fod yn boenus iawn. Yn ogystal â gwrym a fydd yn ffurfio o amgylch y brathiad, gallech hefyd brofi:

  • y ddanadlfrech - brech o wyrymiau (a elwir hefyd yn gychod gwenyn neu losg danadl)
  • pendro
  • gwendid
  • gwichian yn y frest
  • angioedema - chwyddiadau coch neu binc golau coslyd sy'n aml yn digwydd o amgylch y llygaid a'r gwefusau am gyfnodau byr

Gall clêr llwyd/pryfed llwyd dorri'r croen pan fyddant yn brathu, yn hytrach na'i bigo, felly gall brathiadau clêr llwyd/pryfed llwyd gymryd amser hir i wella ac fe allant achosi haint.

Pýcs

Nid yw brathiadau pýcs fel arfer yn boenus, ac os nad ydych chi wedi cael eich brathu ganddynt o'r blaen, mae'n bosibl na fydd gennych unrhyw symptomau.

Os ydych wedi cael eich brathu o'r blaen, fe allech ddatblygu gwrymiau neu lympiau llidus iawn.

Bydd brathiadau pýcs yn aml yn digwydd ar eich:

  • wyneb
  • gwddf
  • dwylo
  • breichiau

Brathiadau arachnid

Trogod

Nid yw brathiadau trogod yn boenus fel arfer, ac weithiau byddant ond yn achosi i lwmp coch ddatblygu lle y cawsoch eich brathu. Fodd bynnag, weithiau fe allent achosi:

  • chwyddo
  • cosi
  • pothellu
  • cleisio

Gall trogod gario haint bacterol o'r enw Borrelia burgdorferi, sy'n achosi clefyd Lyme. Gall clefyd Lyme fod yn ddifrifol os na chaiff ei drin.

Gwiddon

Mae gwiddon yn achosi i lympiau coslyd iawn ddatblygu ar y croen ac maent hefyd yn achosi pothelli. Os daw'r gwiddon o anifeiliaid anwes, fe allech gael eich brathu ar eich abdomen (eich bol) a'ch cluniau os yw eich anifail anwes wedi bod yn eistedd yn eich côl. Fel arall, bydd gwiddon yn brathu unrhyw ddarn o groen nad yw wedi'i orchuddio.

Pryfed cop/corynnod

Mae brathiadau gan bryfed cop/corynnod sy'n frodorol i'r Deyrnas Unedig yn anghyffredin. Rydych yn fwy tebygol o gael eich brathu gan bryf cop/corryn tra'ch bod chi dramor, os ydych chi'n cadw pryfed cop/corynnod anfrodorol fel anifeiliaid anwes, neu os oes gennych chi swydd sy'n golygu eich bod chi'n trafod nwyddau o dramor.

Mae brathiadau pryfed cop/corynnod yn gadael marciau tyllu bach ar y croen, sy'n gallu bod yn boenus ac achosi cochni a chwyddo.

Mewn achosion difrifol, gallai brathiad gan bryf cop/corryn achosi cyfog, chwydu, chwysu a phendro. Mewn achosion prin iawn, gallai brathiad gan bryf cop/corryn achosi adwaith alergaidd difrifol.

Pigiadau pryfed

Gwenyn meirch a chacwn

Bydd pigiad gan wenynen feirch neu gacynen yn achosi gwayw o boen yn y man sydd wedi cael ei bigo, a fydd yn para ychydig eiliadau yn unig fel arfer.

Yna bydd marc coch chwyddedig yn aml yn ffurfio ar eich croen, sy'n gallu bod yn goslyd ac yn boenus.

Gwenyn

Bydd pigiad gan wenynen yn teimlo'n debyg i bigiad gan wenynen feirch, ond bydd y pigiad ei hun a choden wenwynig yn cael eu gadael yn y clwyf. Dylech gael gwared â'r rhain yn syth trwy eu crafu allan gan ddefnyddio rhywbeth sydd ag ymyl caled, fel cerdyn banc.

Peidiwch â phinsio'r pigiad allan gyda'ch bysedd neu blycwyr oherwydd fe allech ledaenu'r gwenwyn.

Adwaith alergaidd

Ni fydd y rhan fwyaf o bobl yn cael symptomau difrifol ar ôl cael eu brathu neu eu pigo gan bryf, ond gall rhai pobl adweithio'n wael oherwydd eu bod wedi datblygu gwrthgyrff i'r gwenwyn.

Rydych yn fwy tebygol o gael adwaith alergaidd os cewch eich pigo gan bryf. Gellir dosbarthu'r adwaith fel:

  • mân adwaith lleol - mae hyn yn arferol ac ni fydd angen unrhyw brofion alergedd, er y bydd y man yr effeithiwyd arno'n boenus am ychydig ddiwrnodau yn aml
  • adwaith lleol mawr (LLR) - gall hyn achosi symptomau eraill, fel chwyddo, cosi a brech
  • adwaith systemig (SR) -  bydd hyn yn aml yn golygu bod angen sylw meddygol ar frys oherwydd fe all achosi adwaith alergaidd a allai fygwth bywyd (anaffylacsis)

Er bod brathiadau a phigiadau pryfed yn achos cyffredin o anaffylacsis, mae'n anghyffredin cael anaffylacsis ar ôl cael eich pigo gan bryf, ac anaml iawn y bydd yn farwol.

Disgrifir adweithiau lleol mawr ac adweithiau systemig yn fanylach isod.

Adwaith lleol mawr (LLR)

Os byddwch yn cael adwaith lleol mawr (LLR) ar ôl cael eich brathu neu eich pigo gan bryf, bydd man mawr o amgylch y brathiad neu'r pigiad yn chwyddo. Gallai'r man hwn fod hyd at 30cm (12 modfedd) o led, neu fe allai eich braich neu goes cyfan chwyddo.

Bydd y chwyddo fel arfer yn para mwy na 48 awr, ond dylai ddechrau leihau ar ôl ychydig ddiwrnodau. Gall hyn fod yn boenus, ond ni fydd y chwyddo'n beryglus oni bai ei fod yn effeithio ar eich llwybrau anadlu.

Os cewch eich brathu neu eich pigo sawl gwaith gan un neu fwy o bryfed, bydd eich symptomau'n fwy difrifol oherwydd y bydd mwy o wenwyn wedi'i chwistrellu.

Fe allech gael LLR sawl awr ar ôl cael eich brathu neu eich pigo. Gallai hyn gynnwys:

  • brech
  • cyfog
  • cymalau poenus neu chwyddedig

Adwaith systemig (SR)

Rydych yn fwy tebygol o gael adwaith systemig (SR) os ydych wedi cael eich brathu neu eich pigo o'r blaen ac wedi cael eich sensiteiddio, yn enwedig os oedd hynny'n ddiweddar. Mae pobl sydd wedi cael ei sensiteiddio i bigiadau gwenyn yn fwy tebygol o gael adwaith systemig na phobl sy'n cael eu pigo gan wenyn meirch.

Deialwch 999 ar unwaith i ofyn am ambiwlans os ydych chi wedi cael eich brathu neu eich pigo ac yn profi unrhyw un o'r symptomau canlynol:

  • gwichian yn y frest, crygni neu anhawster anadlu
  • cyfog, chwydu neu ddolur rhydd
  • curiad calon cyflym
  • pendro neu deimlo'n wanllyd
  • anhawster llyncu (dysffagia)
  • wyneb neu geg chwyddedig
  • dryswch, pryder neu gynnwrf

Mae'n anghyffredin i adwaith systemig fod yn farwol, yn enwedig mewn plant, er bod rhywun sydd eisoes â phroblem calon neu anadlu mewn perygl uwch.

^^ Yn ôl i’r brig

Triniaeth

Mae'r rhan fwyaf o frathiadau a phigiadau pryfed yn achosi adweithiau bach sydd wedi'u cyfyngu i ardal y pigiad (adweithiau lleol). Gellir trin y rhain gartref.

Fodd bynnag, dylech fynd at eich meddyg teulu cyn gynted â phosibl os yw eich symptmau'n ddifrifol.

Cael gwared â phigiad

Cyn gynted ag y byddwch yn cael eich pigo gan wenynen, tynnwch y pigiad ei hun a'r goden wenwyn ymaith os ydynt wedi'u gadael yn eich croen. Gwnewch hyn drwy eu crafu allan, naill ai gyda'ch ewinedd neu gyda rhywbeth sydd ag ymyl caled, fel cerdyn banc.

Pan fyddwch yn tynnu'r pigiad ymaith, gofalwch nad ydych yn lledaenu'r gwenwyn ymhellach o dan eich croen a pheidiwch â gwneud twll yn y goden wenwyn.

Peidiwch â phinsio'r pigiad allan gyda'ch bysedd neu blycwyr oherwydd fe allech ledaenu'r gwenwyn. Os yw plentyn wedi cael ei bigo, dylai oedolyn dynnu'r pigiad ymaith.

Nid yw gwenyn meirch a chacwn yn gadael y pigiad ar ôl fel arfer, felly fe allent eich pigo eto. Os ydych chi wedi cael eich pigo a bod y wenynen feirch neu'r gacynen yn dal i fod yn yr ardal, cerddwch i ffwrdd yn ddigyffro er mwyn osgoi cael eich pigo eto.

Triniaeth sylfaenol

Mae'r rhan fwyaf o frathiadau a phigiadau pryfed yn achosi cosi a chwyddo sydd fel arfer yn gwella o fewn sawl awr.

Gellir trin mân frathiadau a phigiadau trwy:

  • olchi'r man yr effeithiwyd arno gyda sebon a dŵr
  • rhoi clwtyn oer (clwtyn ymolchi neu liain a wlychwyd mewn dŵr oer) ar y man yr effeithiwyd arno i leihau'r chwyddo
  • peidio â chrafu'r man oherwydd fe all fynd yn heintus (cadwch ewinedd plant yn fyr ac yn lân)

Ewch at eich meddyg teulu os bydd y cochni a'r cosi'n gwaethygu neu os na fydd yn gwella ar ôl ychydig ddiwrnodau.

Triniaeth ychwanegol

Os yw'r brathiad neu'r pigiad yn boenus neu wedi chwyddo, gallwch hefyd:

  • lapio pecyn iâ, fel bag o bys wedi'u rhewi, mewn tywel a'i roi ar y chwydd
  • cymryd cyffuriau lleddfu poen, fel parasetamol neu ibuprofen (ni ddylid rhoi asbrin i blant sy'n iau nag 16 oed)
  • defnyddio chwistrell neu hufen sy'n cynnwys anesthetig lleol, cyffur gwrth-histamin neu hydrocortison ysgafn (1%) ar y man yr effeithiwyd arno i atal cosi a chwyddo
  • cymryd tabled gwrth-histamin i helpu i leihau'r chwyddo (mae tabledi gwrth-histamin ar gael ar bresgripsiwn neu gan fferyllfeydd)

Os yw'r chwyddo lleol yn ddifrifol, gallai eich meddyg teulu ragnodi cwrs byr o gorticosteroidau i'w cymryd trwy'r geg, fel prednisolone, i'w cymryd am dri i bum niwrnod.

Pothelli

Os byddwch yn datblygu pothelli ar ôl cael eich brathu gan bryf, peidiwch â'u byrstio oherwydd fe allent fynd yn heintus.

Nid yw pothelli fel arfer yn achosi poen oni bai eu bod yn torri (byrstio) ac amlygu'r croen newydd oddi tanynt. Os yw'n bosibl, defnyddiwch rwymyn adlynol (plaster) i amddiffyn y man pothellog.

Brathiadau heintus

Ewch at eich meddyg teulu os yw'r brathiad neu'r pigiad yn llenwi â chrawn ac yn teimlo'n dyner, os yw eich chwarennau'n chwyddo ac os ydych chi'n teimlo'n sâl gyda symptomau tebyg i'r fliw.

Gallai eich meddyg teulu ragnodi gwrthfiotigau i'w cymryd trwy'r geg (meddyginiaethau i drin heintiau a achosir gan facteria). Bydd angen i chi gymryd y rhain yn unol â'r cyfarwyddiadau a roddir i chi, fel arfer dwywaith i bedair gwaith y dydd am saith diwrnod.

Adwaith alergaidd

Deialwch 999 i ofyn am ambiwlans os bydd unrhyw ran arall o'ch corff yn chwyddo neu'n cosi ar ôl i chi gael eich brathu neu eich pigo, neu os byddwch yn cael gwichian yn y frest neu drafferth anadlu. Bydd angen triniaeth feddygol frys arnoch.

Os byddwch chi'n cael symptomau adwaith systemig (SR), fe allai arwain at sioc anaffylactig. Fe allai fod angen trin anaffylacsis gyda phigiad adrenalin, cyffuriau gwrth-histamin, ocsigen neu ddiferiad mewnwythiennol yn syth i mewn i wythïen.

Clinigau alergedd

Os yw brathiadau neu bigiadau blaenorol gan bryfed wedi achosi adwaith croen mawr, fel cochni a chwyddo sy'n fwy na 10cm (4 modfedd) mewn diamedr, fe allai eich meddyg teulu eich atgyfeirio i glinig alergedd.

Gallai'r meini prawf ar gyfer atgyfeirio rhywun i glinig alergedd amrywio yn dibynnu ar yr hyn sydd ar gael yn eich ardal leol.

Mae imiwnotherapi (dadsensiteiddio neu hyposensiteiddio) yn ddewis posibl ar gyfer triniaeth os oes gennych chi alergedd i bigiadau gwenyn meirch neu wenyn.

Mae'n golygu cael pigiad o ddosau bach o wenwyn bob wythnos i newid ymateb system imiwnedd eich corff i wenwyn.

Bydd angen i ch gael eich arsylwi ar ôl pob pigiad i wneud yn siwr nad ydych yn cael adwaith alergaidd i'r driniaeth.

Dros amser, bydd eich corff yn dod yn gyfarwydd â'r gwenwyn (dadsensiteiddio) ac ni fyddwch mewn perygl o anaffylacsis mwyach.

Pan fydd dos digon uchel wedi'i gyrraedd, rhoddir y pigiadau bob pedair i chwe wythnos am ddwy i dair blynedd arall.

Bydd eich alergydd (arbenigwr ar alergeddau) yn penderfynu faint o wenwyn i'w roi yn y pigiadau a pha mor hir y bydd angen i chi barhau i'w cael. Bydd hyn yn dibynnu ar eich adwaith alergaidd cychwynnol a'ch ymateb i'r driniaeth.

Trogod

Os ydych chi wedi cael eich brathu gan drogen, dylech ei thynnu ymaith cyn gynted â phosibl er mwyn lleihau'r risg o gael haint a gludir gan drogod, fel clefyd Lyme (haint facterol sy'n achosi i frech gylchog binc neu goch ddatblygu o amgylch y brathiad).

Mae'n bwysig eich bod chi'n tynnu'r drogen yn gyflym ac yn gywir trwy:

  • ddefnyddio plycwyr ac iddynt ben main neu offeryn tynnu trogod (sydd ar gael mewn siopau anifeiliaid anwes neu filfeddygfeydd)
  • gwisgo menig neu ddefnyddio hances bapur dros eich bysedd i osgoi cyffwrdd â'r drogen
  • gafael yn y drogen mor agos i'r croen â phosibl
  • tynnu i fyny yn dyner ond yn gadarn hyd nes bod holl rannau ceg y drogen wedi'u tynnu ymaith
  • peidio â throelli na phlycio'r drogen wrth ei thynnu ymaith fel na fydd rhannau'r geg yn torri i ffwrdd ac aros yn y croen
  • golchi eich dwylo gyda sebon a dŵr wedi hynny

Peidiwch â defnyddio jeli petrolewm, alcohol, matsien wedi'i chynnau nac unrhyw ddull arall i geisio cael gwared â throgen. Ni fydd yn gweithio ac fe allai achosi haint.

Ar ôl cael gwared â'r drogen, glanhewch y brathiad gyda sebon a dŵr, fel sgwriad iodin.

Ceisiwch osgoi crafu'r brathiad oherwydd y bydd hynny'n achosi mwy o chwyddo ac yn cynyddu'r perygl o gael haint. Bydd y rhan fwyaf o frathiadau trogod yn gwella o fewn tair wythnos.

Ceisiwch sylw meddygol os nad ydych chi wedi gallu cael gwared â'r drogen yn llwyr. Dylech fynd at eich meddyg teulu hefyd os byddwch yn datblygu:

  • brech binc neu goch
  • tymheredd 38°C (100.4°F) neu uwch
  • symptomau eraill tebyg i'r ffliw, fel pen tost/cur pen neu boen yn y cymalau
  • nodau lymff chwyddedig

Fe allai fod angen gwrthfiotigau arnoch i atal clefyd Lyme.

^^ Yn ôl i’r brig

Cymhlethdodau

Gall nifer o gymhlethdodau ddatblygu ar ôl cael eich brathu neu eich pigo gan bryf.

Haint

Mae heintiau bacterol eilaidd yn gymhlethdod cyffredin o ganlyniad i frathiadau a phigiadau pryfed. Maent yn cynnwys:

  • impetigo - haint facterol hynod heintus sy'n achosi briwiau neu bothelli
  • llid yr isgroen - haint sy'n gwneud eich croen yn goch, yn chwyddedig ac yn boenus
  • ffolicwlitis - llid ar un neu fwy o ffoliglau blew (y tyllau bach yn eich croen y mae blew yn tyfu ohonynt)
  • lymffangitis - haint sy'n achosi llinellau coch yn eich ceseiliau neu afl a nodau lymff chwyddedig (chwarennau bach sy'n rhan o'r system imiwnedd)

Gall haint ddigwydd os byddwch yn crafu brathiad neu bigiad pryf, neu fe allai gael ei chyflwyno ar yr adeg y cewch eich brathu.

Caiff heintau eu trin â gwrthfiotigau fel arfer.

Clefyd Lyme

Haint yw clefyd Lyme a achosir gan rywogaeth trogod o'r enw lxodes ricinus. Nid pryfed yw trogod - arachnidau bach ydynt.

Amcangyfrifir bod 2000-3000 o achosion o glefyd Lyme yng Nghymru a Lloegr bob blwyddyn, a bod tua 15 i 20% o achosion yn digwydd tra bod pobl dramor.

Byddwch mewn mwy o berygl o ddatblygu clefyd Lyme os byddwch yn treulio llawer o amser mewn ardaloedd coetir neu rostir oherwydd dyma'r ardaloedd lle mae anifeiliaid sy'n cario trogod, fel ceirw a llygod, yn byw.

Nodweddir yr haint gychwynnol gan frech goch sy'n ymestyn allan yn raddol o'r brathiad. Bydd angen trin yr haint â gwrthfiotigau fel arfer.

Os na chaiff ei drin, mae effeithiau tymor hir clefyd Lyme yn cynnwys problemau â'r system nerfol, fel:

  • llid yr ymennydd - haint ar y pilenni amddiffynnol sy'n amgylchynu'r ymennydd a llinyn asgwrn y cefn
  • parlys wynebol - gwendid yng nghyhyrau'r wyneb sy'n achosi i un ochr o'r wyneb neu'r ddwy ochr ostwng
  • enseffalitis - cyflwr anghyffredin ond difrifol sy'n achosoi llid ar yr ymennydd

Gall y cyflwr niweidio'r cymalau hefyd, sy'n gallu arwain at arthritis ac, weithiau, problemau â'r galon, fel llid cyhyr y galon (myocarditis) a llid y goden llawn hylif sy'n amgylchynu'r galon (pericarditis).

Feirws Gorllewin y Nîl

Mae feirws Gorllewin y Nîl yn haint sydd â symptomau tebyg i'r ffliw sy'n cael ei ledaenu gan fosgitos.

Ni fu unrhyw achosion a adroddwyd am feirws Gorllewin y Nîl yn y Deyrnas Unedig, ond mae achosion wedi digwydd mewn mannau eraill o'r byd.

Malaria

Mae malaria yn glefyd trofannol a achosir gan haint y celloedd gwaed coch. Gellir ei drosglwyddo i bobl trwy frathiad mosgito heintus.

Bob blwyddyn, ceir tua 1500 o achosion o falaria mewn teithwyr sy'n dychwelyd i'r Deyrnas Unedig. Mae math penodol o falaria a achosir gan y parasit Plasmodium falciparum yn gallu bod yn farwol, ac mae'n gyfrifol am fwy na hanner yr holl achosion o falaria yn y Deyrnas Unedig bob blwyddyn.

^^ Yn ôl i’r brig

Atal

Mae nifer o ragofalon y gallwch eu cymryd i osgoi cael eich brathu neu eich pigo gan bryfed.

Mae'n arbennig o bwysig dilyn y cyngor hwn os ydych chi wedi cael adwaith gwael i frathiad neu bigiad gan bryf yn y gorffennol.

Rhestrir isod rai o'r rhagofalon y gallwch eu cymryd i leihau eich risg o gael eich brathu neu eich pigo gan bryf gymaint â phosibl.

  • symudwch i ffwrdd yn araf a pheidiwch â chynhyrfu os dewch ar draws gwenyn meirch, cacwn neu wenyn - peidiwch â chwifio'ch breichiau o gwmpas na cheisio eu taro
  • goruchuddiwch eich croen - os byddwch allan ar adeg o'r dydd pan fo pryfed yn arbennig o actif, fel ar godiad yr haul neu ar fachlud haul, gorchuddiwch eich croen trwy wisgo trowsus a llewys hir
  • gwisgwch esgidiau pan fyddwch y tu allan
  • rhowch beth ymlid pryfed ar rannau o'ch croen sydd yn y golwg, yn enwedig yn yr haf neu'n gynnar yn yr hydref, pan fydd pigiadau'n fwyaf tebygol - peth ymlid pryfed sy'n cynnwys diethyltoluamide (DEET) sydd fwyaf effeithiol
  • ceisiwch osgoi defnyddio cynhyrchion sydd â phersawr cryf, fel sebonau, siampŵau a diaroglyddion - gallant ddenu pryfed
  • ceisiwch osgoi planhigion blodeuol, mannau awyr agored lle y gweinir bwyd, sbwriel a chompost - cliriwch unrhyw ffrwythau sydd wedi syrthio yn eich gardd yn rheolaidd ac yn ofalus a gwnewch yn siwr fod cloriau biniau sbwriel wedi'u cau'n dynn
  • peidiwch byth â tharfu ar nythod pryfed - mae gwenyn meirch yn adeiladu nythod mewn mannau cysgodol fel coed a thoeon; os yw nyth yn eich tŷ neu'n agos iddo, trefnwch iddo gael ei symud
  • ceisiwch osgoi gwersylla ger dŵr, fel llynnoedd a chorsydd - mae mosgitos a chlêr llwyd/pryfed llwyd i'w cael yn aml ger dŵr
  • gorchuddiwch fwyd a diod pan fyddwch yn bwyta neu'n yfed y tu allan, yn enwedig pethau melys - mae gwenyn meirch neu wenyn yn gallu mynd i mewn i boteli neu ganiau diodydd agored rydych yn yfed ohonynt hefyd
  • cadwch ddrysau a ffenestri ar gau neu rhowch rwyd denau neu leiniau drws drostynt i atal pryfed rhag mynd i mewn i'r tŷ - hefyd, cadwch ffenestri eich car ar gau i atal pryfed rhag mynd i mewn.

Osgoi trogod

Arachnidau bach yw trogod sydd i'w cael mewn ardaloedd coetir yn bennaf. Maent yn glynu wrth eich croen, eich gwaed ac yn gallu achosi clefyd Lyme.

Mae'r ffyrdd gorau o osgoi trogod yn cynnwys:

  • bod yn ymwybodol o drogod a'r math o gynefinoedd lle y maent yn byw fel arfer
  • gwisgo dillad priodol mewn ardaloedd lle y ceir llawer o drogod (crys llewys hir a throwsus wedi'u troi i mewn yn eich sanau)
  • gwisgo ffabrigau lliw golau er mwyn eich helpu i weld trogen ar eich dillad
  • defnyddio peth ymlid pryfed
  • archwilio eich croen am drogod, yn enwedig ar ddiwedd y dydd, gan gynnwys eich pen, gwddf a phlygiadau croen (ceseiliau, gafl a gwasg)
  • archwilio pen a gwddf eich plant, gan gynnwys eu croen pen
  • gwneud yn siwr nad yw trogod yn dod i mewn i'ch tŷ ar eich dillad
  • gwirio nad yw anifeiliaid anwes yn dod â throgod i mewn ar eu blew

Mae hefyd yn bwysig cael gwared ag unrhyw drogod cyn gynted â phosibl. Dewch o hyd i sut i gael gwared â throgen yn ddiogel.

Heigiad

Os cewch eich brathu gan chwain, gwiddon neu býcs, mae'n bosibl y bydd gennych heigiad yn eich cartref. Ceisiwch ddod o hyd i ffynhonnell yr heigiad cyn cymryd camau i gael gwared arno.

Arwyddion heigiad

Dyma arwyddion heigiad

  • mae chwain neu garthion chwain ym mlew neu wely eich anifail yn arwydd o chwain
  • mae crawen ar flew eich ci yn arwydd o chwain
  • mae crafu ac ymolchi gormodol yn arwydd bod gan eich cath chwain
  • mae marwdon (fflochiau croen) ar eich cath neu gi yn arwydd o widdon
  • mae smotiau gwaed ar eich dillad gwely yn arwydd o bŷcs
  • mae cragen almon annymunol yn arwydd o bŷcs

Siaradwch â'ch milfeddyg os ydych yn ansicr a oes gan eich anifail anwes chwain.

Cael gwared â heigiad

Pan fyddwch yn gwybod beth sy'n achosi'r heigiad, bydd angen i chi gael gwared arno.

O ran heigiadau chwain, triniwch yr anifail, y dillad gwely, a charpedi a dodrefn meddal gyda phryfleiddiad. Ewch dros eich carpedi a'ch dodrefn meddal yn drylwyr gyda sugnwr llwch.

O ran heigiadau gwiddon, dylech geisio cyngor gan eich milfeddyg gan fod angen triniaeth ddwys.

O ran heigiadau pýcs, bydd angen i'ch cartref gael ei drin yn drylwyr gyda phryfleiddiad gan gwmni rheoli plâu ag enw da.

Teithio dramor

Ceisiwch gyngor meddygol cyn teithio i ardal drofannol lle y ceir risg o ddal malaria. Mae'n bosibl y bydd angen i chi gymryd tabledi gwrthfalaria i osgoi cael eich heintio.

Pan fyddwch yn cyrraedd pen eich taith, gwewch yn siwr fod gan eich llety ddrysau sgrin gwrthbryfed a ffenestri sy'n cau yn iawn.

Bydd cysgu o dan rwyd fosgitos a chwistrellu ystafelloedd gyda phryfleiddiad yn eich helpu i osgoi cael eich cnoi hefyd.

^^ Yn ôl i’r brig

Cysylltau dethol

^^ Yn ôl i’r brig


Mae’r wybodaeth ar y dudalen yma wedi addasu gan GIG Cymru o gynnwys gwreiddiol gan NHS Choices.
Dyddiad diweddaru diwethaf: 29/08/2017 09:18:15