I ddarganfod beth i'w wneud os credwch fod gennych symptomau, ewch i wiriwr symptomau Coronafeirws. Neu ymwelwch â’n tudalen gwyddoniadur, sydd â gwybodaeth cyffredinol a fideo BSL.

SYLWCH: Ar gyfer gwybodaeth ddiweddar am Coronafeirws (COVID-19) ymwelwch ag Adran Iechyd a Gofal Cymdeithasol y DU.

Brechiadau
NHS Choices



Sut mae brechiadau yn gweithio?

Mae brechlynnau’n gweithio trwy ysgogi ein system imiwnedd i gynhyrchu gwrthgyrff (sylweddau a gynhyrchir gan y corff i ymladd yn erbyn clefyd) heb ein heintio â’r clefyd mewn gwirionedd.

Maent yn sbarduno’r system imiwnedd i gynhyrchu ei gwrthgyrff ei hun, fel petai’r corff wedi’i heintio â chlefyd. Yr enw ar hyn yw “imiwnedd gweithredol”. Yna, os daw’r unigolyn a gafodd y brechiad i gysylltiad â’r clefyd ei hun, bydd ei system imiwnedd yn ei adnabod ac yn cynhyrchu’r gwrthgyrff sydd eu hangen i ymladd yn ei erbyn ar unwaith.

Mae babanod newydd-anedig eisoes wedi’u diogelu yn erbyn sawl clefyd, fel y frech goch, clwy’r pennau/y dwymyn doben a rwbela, oherwydd bod gwrthgyrff wedi’u trosglwyddo iddynt o’u mamau trwy’r brych. Yr enw ar hyn yw “imiwnedd goddefol”. Mae imiwnedd goddefol yn para ychydig wythnosau neu fisoedd yn unig. Yn achos y frech goch, clwy’r pennau/y dwymyn doben a rwbela, fe allai bara hyd at flwyddyn (dyna pam y rhoddir y pigiad MMR i blant yn fuan ar ôl eu pen-blwydd cyntaf).

Sut mae brechlynnau’n cael eu gwneud?

Y cam cyntaf yw gwneud yr organeb (a elwir y pathogen) sy’n cynhyrchu’r clefyd. Feirws neu facteriwm yw’r pathogen. Gellir masgynhyrchu firysau a bacteria mewn labordy trwy heintio celloedd a dyfir mewn meithriniad meinwe.

Yna, mae’n rhaid newid y pathogen er mwyn sicrhau nad yw’n sbarduno’r clefyd ei hun. Gellir gwneud hyn trwy:

  • ei wanhau trwy ei dyfu dro ar ôl tro er mwyn dewis rhywogaeth sy’n llai peryglus – mae brechlynnau MMR yn cael eu gwanhau
  • tynnu allan y rhan o’r pathogen sy’n achosi’r ymateb imiwnedd a defnyddio honno yn y brechlyn – gwneir y brechlyn Hib yn y modd hwn
  • defnyddio’r tocsin y mae’r pathogen yn ei wneud a’i anweithredu – dyma sut y cynhyrchir y brechlyn tetanws

Yna, mae’r pathogen a driniwyd yn cael ei gyfuno â chynhwysion eraill, fel sefydlogwyr a chadwolion, i gynhyrchu dos brechlyn.

A allwch chi orlwytho system imiwnedd plentyn?

Mae’n bosibl y byddwch yn pryderu y gallai rhoi gormod o frechlynnau i’ch plentyn pan fydd yn ifanc “orlwytho” ei system imiwnedd, ond nid yw hyn yn wir. Mae astudiaethau wedi dangos nad yw brechlynnau’n gwanhau system imiwnedd plentyn.

Cyn gynted ag y bydd babanod yn cael eu geni, deuant i gysylltiad â nifer aruthrol o wahanol fathau o facteria a feirysau bob dydd, ac mae eu system imiwnedd yn ymdopi’n dda â hwy.

Mae’r bacteria a’r firysau a ddefnyddir mewn brechlynnau wedi’u gwanhau neu’n lladdedig, a cheir llawer llai ohonynt na’r bygiau naturiol y daw babanod a phlant i gysylltiad â hwy. Yn wir, pe byddai plentyn yn cael 11 brechlyn ar yr un pryd, un rhan o fil o’i system imiwnedd y byddent yn ei defnyddio yn unig!

Pa mor hir mae brechlyn yn para?

Mewn llawer o achosion, mae brechu’n darparu amddiffyniad gydol oes yn erbyn clefyd, ond mae hyn yn dibynnu ar ba frechiad a roddir i unigolyn. Mae hyd oes y brechiad yn dibynnu ar y clefyd y mae’n diogelu yn ei erbyn, y brechiad a’r unigolyn sydd wedi cael ei frechu.

Mae rhai brechlynnau’n darparu lefelau uchel iawn o amddiffyniad – er enghraifft, mae MMR yn darparu amddiffyniad 90% yn erbyn y frech goch a rwbela ar ôl un dos. Nid yw eraill mor effeithiol – mae’r brechlyn teiffoid (brechlyn teithio) yn darparu amddiffyniad o oddeutu 70% dros dair blynedd.

Sut mae rhaglen frechu’n gweithio

Pan gyflwynir rhaglen frechu, cynigir brechlyn penodol i bawb yn y boblogaeth sy’n perthyn i grŵp oedran neu risg arbennig er mwyn ceisio lleihau nifer yr achosion o’r clefyd.

Diben rhaglenni brechu yw diogelu pobl am oes. Maent yn canolbwyntio ar blant ifanc yn aml, gan eu bod hwy’n arbennig o agored i lawer o heintiau a allai fod yn beryglus. Mae rhai rhaglenni brechu wedi’u hanelu at bobl hŷn neu grwpiau risg penodol.

Pan fydd rhaglen brechu yn erbyn clefyd yn dechrau, bydd nifer y bobl sy’n dal y clefyd yn gostwng. Wrth i’r bygythiad leihau, mae’n bwysig parhau i frechu neu fe all y clefyd ddechrau lledaenu unwaith eto.

Os bydd digon o bobl mewn cymuned yn cael eu brechu, bydd yn anoddach i glefyd drosglwyddo rhwng pobl nad ydynt wedi cael eu brechu. Gelwir hyn yn “imiwnedd torfol”.

Mae imiwnedd torfol yn arbennig o bwysig wrth ddiogelu pobl na allant gael eu brechu oherwydd eu bod yn rhy sâl, neu oherwydd eu bod yn mynd i gael triniaeth a fydd yn niweidio eu system imiwnedd.

Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn cofnodi’r brechiadau a gaiff oedolion a phlant. Mae Iechyd Cyhoeddus Lloegr yn cofnodi nifer yr achosion o bob clefyd bob blwyddyn hefyd. Yn y modd hwn, gall Iechyd Cyhoeddus Cymru bennu’r effaith y mae pob brechiad wedi’i chael ar glefyd penodol.

Dileu clefyd

Wrth i fwy o bobl yn y boblogaeth gael eu brechu, gall y clefyd ddiflannu’n llwyr weithiau a gellir atal y rhaglen frechu, fel sydd wedi digwydd yn achos y frech wen.

Po fwyaf heintus yw’r clefyd, y mwyaf o bobl y mae’n rhaid eu brechu er mwyn cadw’r clefyd dan reolaeth.

Mae’r frech goch, er enghraifft, yn heintus iawn. Os bydd cyfraddau brechu’n gostwng, bydd y frech goch yn lledaenu’n gyflym unwaith eto.

Rydym yn gwybod bod yn rhaid i o leiaf 90% o blant fod ag imiwnedd er mwyn atal y clefyd rhag lledaenu. Os caiff 95% o blant eu diogelu gan yr MMR, bydd yn bosibl dileu clwy'r pennau/y dwymyn doben a rwbela yn ogystal â’r frech goch.


Last Updated: 01/04/2017 09:00:00