Cyflwyniad

Smoking (quitting)
Smoking (quitting)

Os ydych chi'n ysmygu, rhoi'r gorau i ysmygu yw un o'r camau unigol mwyaf y gallwch eu cymryd i wella'ch iechyd. Ysmygu yw prif achos afiechyd a marw  cyn pryd ledled y byd o hyd, yn lladd hanner yr holl ysmygwyr, ac yn rhoi baich ariannol aruthrol ar y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Tybaco yw achos pennaf afiechyd y gellir ei osgoi yng Nghymru o hyd, gan arwain at un o bob dau ysmygwr yn marw yn sgil eu defnydd o dybaco, gyda llawer mwy yn dioddef afiechyd yn gysylltiedig ag ysmygu.

Yn yr Arolwg Iechyd Cymru diweddaraf, yn 2015, amcangyfrifwyd fod 19% o boblogaeth oedolion Cymru yn ysmygwyr ar hyn o bryd, gyda 21% o ddynion ac 18% o fenywod yn ysmygu. Mae Arolwg Iechyd Cymru yn dangos hefyd fod cyfraddau ysmygu deirgwaith yn uwch yn y cymunedau mwyaf difreintiedig.

Mae'r canlyniadau o Arolwg Iechyd Cymru, 2015 yn amlygu fod dau o bob tri ysmygwr yng Nghymru yn dweud eu bod am roi'r gorau i ysmygu, gyda thua 40% wrthi'n ceisio rhoi'r gorau iddi.

Cyfreithiau di-fwg

Ers 2 Ebrill 2007, mae bron pob man cyhoeddus caeedig a mannau gweithio yng Nghymru wedi bod yn ddi-fwg. Mae'n groes i'r gyfraith i ysmygu mewn tafarndai, bariau, clybiau nos, caffis a bwytai, ystafelloedd ciniawa, clybiau aelodaeth a chanolfannau siopa. Cyflwynwyd y gyfraith ddi-fwg i amddiffyn cyflogeion a'r cyhoedd rhag effeithiau niweidiol ysmygu goddefol (mwg ail law).

O dan y gyfraith ddi-fwg, ni chewch chi ysmygu dan do, yn y gwaith, gan gynnwys mewn ystafelloedd ysmygu. Mae trafnidiaeth gyhoeddus a cherbydau gwaith a ddefnyddir gan fwy nag un unigolyn yn ddi-fwg hefyd. Mae'n rhaid arddangos arwyddion dim ysmygu ym mhob mangre di-fwg a cherbydau.

Gall unrhyw un sy'n ysmygu mewn lle di-fwg wynebu dirwy o £50 yn y fan a'r lle (neu hyd at £200 os yw'r mater yn mynd i'r llys). Gall unrhyw un sydd â gofal o fangreoedd di-fwg, neu gerbydau, wynebu dirwyon am ddwy drosedd ar wahân; sef methu atal ysmygu mewn lle di-fwg, a methu arddangos arwyddion dim ysmygu.

Yn ystod mis Mai 2017, roedd Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) yn cynnwys diweddariadau deddfwriaethol ar dybaco ac e-sigaréts. Bydd y newidiadau deddfwriaethol hyn a gynllunnir mewn cyfreithiau di-fwg yn gweld gwahardd ysmygu ar dir ysbytai, ar dir ysgolion, mannau chwarae cyhoeddus a mannau awyr agored lleoliadau gofal plant cofrestredig. Hefyd, bydd gwaharddiad ar dybaco a chynhyrchion nicotin sy'n cael eu rhoi i'r rhai o dan 18 oed drwy wasanaeth dosbarthu i'r cartref neu wasanaeth casglu, yn ogystal â chreu cofrestr genedlaethol o fanwerthwyr tybaco a chynhyrchion nicotin.

Ysmygu mewn Ceir sy'n Cludo Teithwyr o Dan 18 Oed

O 1 Hydref 2015, cyflwynwyd cyfraith newydd yng Nghymru sy'n golygu bellach ei bod hi'n anghyfreithlon ysmygu mewn cerbyd preifat sy'n cludo teithwyr o dan 18 oed. Gweler gwefan Llywodraeth Cymru i gael mwy o wybodaeth.

Rheoliadau Tybaco a Chynhyrchion Cysylltiedig 2016

Yn ychwanegol at y cyfyngiadau sydd eisoes ar waith mewn perthynas â gwerthu cynhyrchion tybaco, o fis Mai 2017, bydd cyfyngiadau ychwanegol ar werthu cynhyrchion tybaco. Dyma'r cyfyngiadau a gynhwyswyd ar dybaco;

  • gwahardd gwerthu pecynnau bach o sigaréts fel pecynnau o 10
  • gwahardd gwerthu pecynnau llai o dybaco rholio (o dan 30g)
  • safoni cost gwerthu'r pecyn rhataf o 20 o sigaréts, i werthu am £8.82
  • bydd gwerthu sigaréts menthol yn cael ei ddiddymu'n raddol gyda gwaharddiad llawn erbyn 2020
  • rhaid gwerthu sigaréts mewn pecynnau plaen gyda delweddau graffig o 21 Mai 2017, a bydd gwaharddiad ar werthu sigaréts blas eraill a thybaco rholio.

Pa mor hen mae'n rhaid i chi fod i brynu tybaco?
Ers mis Hydref 2007, yng Nghymru, Lloegr a'r Alban, mae wedi bod yn anghyfreithlon i werthu tybaco i unrhyw un o dan 18 oed. Y terfyn oed cyn hynny oedd 16. Mae hyn yn cynnwys gwerthu sigârs, tybaco rholio, papurau rholio, a sigaréts o beiriannau gwerthu. Mae'r newid hwn yn y gyfraith yn cysoni'r cyfyngiad oedran â phrynu alcohol.

Y rheswm dros y newid oedran yw ceisio atal pobl ifanc rhag dechrau ysmygu. Y cynharaf y byddwch yn dechrau ysmygu, y mwyaf tebygol ydych chi o fynd yn gaeth i ysmygu nes ymlaen mewn bywyd. Er enghraifft, os ydych chi'n dechrau ysmygu yn 15 oed, rydych chi deirgwaith yn fwy tebygol o farw o ganser na phe baech wedi dechrau ysmygu yng nghanol eich ugeiniau.

I gael mwy o wybodaeth am ddeddfwriaeth rheoli tybaco ewch i ASH Cymru.

^^ Yn ôl i’r brig

Ffeithiau

Mae mwg tybaco yn cynnwys nicotin sy'n gaethiwus (addictive) iawn. Fodd bynnag, ceir dros 7,000 o gemegion hysbys mewn tybaco, gan gynnwys tar a charbon monocsid.

Mae rhai o'r sylweddau gwenwynig a geir mewn mwg tybaco, a'r ffyrdd y maent yn niweidio'ch corff, wedi'u rhestru isod.

Gwenwynau mewn mwg tybaco

Nicotin

Pan fyddwch chi'n ysmygu sigarét, mae nicotin yn effeithio ar eich ymennydd o fewn eiliadau o'i fewnanadlu. Mae'n cynyddu curiad eich calon ac yn achosi ymchwydd yn yr hormonau noradrenalin a dopamin yn eich ymennydd, sy'n creu effaith gadarnhaol ar eich hwyl a'ch gallu i ganolbwyntio. Rhwng cael sigaréts, mae lefelau'r hormonau hyn yn gostwng, gan eich gadael yn teimlo'n anniddig, yn orbryderus, ac ag angen sigarét arall.

O fewn 24 awr, gall symptomau diddyfnu o nicotin achosi'r sgîl-effeithiau canlynol:

  • hwyl isel,
  • anhawster cysgu,
  • anniddigrwydd,
  • rhwystredigaeth, neu ddicter,
  • gorbryder,
  • anhawster canolbwyntio,
  • aflonyddwch
  • cyfradd curiad y galon is,
  • pendro/penysgafnder, a
  • mwy o archwaeth bwyd.

Yn ogystal â bod yn gaethiwus, gall nicotin fod yn beryglus os oes gennych bwysedd gwaed uchel (gorbwysedd). Mae'n cynyddu'r risg o orbwysedd cyflymedig (accelerated hypertension), sef cynnydd sydyn mewn pwysedd gwaed sy'n uchel yn barod sy'n gallu achosi cur pen/pen tost, golwg aneglur, a chwydu.

Hefyd, mae nicotin yn arafu gallu eich corff i wella'i hun drwy ddadhydradu eich croen (peri diffyg dŵr).

Tar

Mae pob mymryn o fwg tybaco y byddwch yn ei anadlu yn gadael tar yn eich ysgyfaint. Mae'r tar mewn mwg sigaréts yn cynnwys cemegion a elwir yn garsinogenau, sy'n annog datblygiad celloedd canser yn eich corff.

Carbon monocsid

Pan gaiff ei anadlu, mae'r nwy gwenwynig carbon monocsid yn rhwymo'i hun wrth yr haemoglobin yn eich llif gwaed ac yn ei atal rhag cario digon o ocsigen o amgylch eich corff. Mae hyn yn arbennig o beryglus i fenywod beichiog am ei fod yn achosi diffyg ocsigen difrifol mewn baban sydd heb ei eni (gelwir yn hypocsia'r ffetws [foetal hypoxia]). Credir mai hypocsia'r ffetws yw prif achos yr effeithiau niweidiol y gall ysmygu eu cael ar fabanod heb eu geni.

Nwyon ocsidiol

Nwyon sy'n adweithio gydag ocsigen yw nwyon ocsidiol. Maent yn gwneud eich gwaed yn fwy tebygol o geulo, sy'n cynyddu'ch risg o gael trawiad ar y galon, neu strôc.

Sylweddau niweidiol eraill

Yn ychwanegol at yr uchod, ceir llawer o sylweddau gwenwynig eraill mewn mwg tybaco. Gall y sylweddau hyn gael effeithiau niweidiol, fel eich rhydwelïau'n tewhau a dirywiad brasterog eich rhydwelïau, sy'n achosi clefyd y galon.

Gall mwg tybaco gynyddu asidrwydd asid eich stumog hefyd, gan greu risg datblygu wlserau peptig (wlserau yn eich stumog neu goluddyn bach).

^^ Yn ôl i’r brig

Risgiau

Mae ysmygu yn ddrwg i'ch iechyd ac, os ydych chi'n ysmygu, rydych yn cynyddu'ch risg o gael llawer o afiechydon difrifol, ac angheuol yn aml.

Mae rhai o'r cyflyrau mwyaf niweidiol y gall ysmygu eu hachosi wedi'u nodi isod.

Marw cyn pryd

Canfu astudiaeth feddygol ar ysmygu, ar gyfartaledd, fod dynion a oedd yn ysmygu trwy gydol eu bywyd yn marw 10 mlynedd yn iau na'r rhai nad oeddent wedi ysmygu erioed. Roedd y rhan fwyaf o'r dynion hyn yn marw o afiechydon yn gysylltiedig ag ysmygu, yn cynnwys:

  • canser yr ysgyfaint
  • clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint (COPD) - clefydau hirdymor yr ysgyfaint, fel broncitis cronig (haint y prif lwybrau anadlu yn yr ysgyfaint) ac emffysema (niwed i'r llwybrau anadlu bach yn yr ysgyfaint), sy'n gallu digwydd gyda'i gilydd.
  • clefyd y galon.

Canser

Yn ogystal â chanser yr ysgyfaint, gall ysmygu achosi canser y gwddf, yr oesoffagws (y diwben rhwng eich ceg a'ch stumog), y bledren, yr arennau, stumog, a'r pancreas. Gall ysmygu achosi lewcemia myeloid hefyd, sef math o ganser sy'n effeithio ar eich celloedd gwaed gwyn sy'n helpu i ymladd yn erbyn haint.

Niwmonia

Gall ysmygu achosi niwmonia, haint sy'n gallu bod yn angheuol wrth achosi llidio yn eich ysgyfaint.

Clefyd serebro-fasgwlaidd

Gall y rhydwelïau sy'n cyflenwi gwaed i'ch ymennydd gael eu niweidio gan ysmygu. Mae hwn yn gyflwr sy'n cael ei alw yn glefyd serebro-fasgwlaidd. Mae'n gallu arwain at fethiant y galon oherwydd diffyg ocsigen, neu mae'n gallu achosi ymlediad aortaidd (aortic aneurysm) (chwydd peryglus yn y brif rydweli sy'n gadael eich calon).

Clefyd Buerger

Mae ysmygu'n achosi clefyd Buerger, sef cyflwr difrifol sy'n effeithio ar gylchrediad eich gwaed, ac yn achosi i'ch rhydwelïau a'ch gwythiennau i gau.

Problemau iechyd cronig (hirdymor)

Gall rhai o'r cyflyrau y mae ysmygu'n gallu eu hachosi fod yn rhai gydol oes, yn cynnwys:

  • angina - poenau yn y frest a achosir gan ddiffyg ocsigen i'ch calon,
  • clefyd fasgwlaidd ymylol - niwed i'ch gwaedlestri,
  • dirywiad macwlaidd - y retina'n dirywio (haenen y llygad sy'n sensitif i olau), gan achosi i chi fynd yn ddall yn raddol,
  • analluedd (impotence)
  • anffrwythlondeb - mewn dynion a menywod,
  • y croen yn crychu, ac
  • osteoporosis - esgyrn gwan a brau

Mae ysmygu'n gallu gwaethygu symptomau rhai cyflyrau hefyd, a'u gwneud yn gyflyrau cyfnod maith, yn cynnwys:

  • asthma,
  • heintiau'r llwybr anadlu, a
  • retinopathi diabetig - colli'r golwg wedi'i achosi gan ddiabetes.

Risgiau ysmygu goddefol

Pan fyddwch chi'n ysmygu, nid eich iechyd chi'n unig sydd mewn perygl, ond iechyd unrhyw un sy'n anadlu mwg sigaréts (gan gynnwys y rhai sydd o'ch amgylch). Dim ond rhyw 15% o'r mwg o sigarét y mae ysmygwr yn ei anadlu, gyda'r 85% arall yn cael ei amsugno i'r atmosffer, neu ei anadlu gan bobl eraill.

Mae anadlu'r mwg eilaidd hwn yn cael ei alw'n ysmygu goddefol, neu ysmygu eilaidd. Mae gan y rheiny sy'n cael eu hamlygu i ysmygu goddefol risg uwch o gael afiechydon yn gysylltiedig ag ysmygu hefyd, yn enwedig canser yr ysgyfaint, a chlefyd y galon.

Mae risg arbennig i blant o effeithiau ysmygu goddefol oherwydd bod ganddynt risg uwch o ddatblygu heintiau'r frest yn ystod pum mlynedd gyntaf eu bywyd. Mae babanod sy'n cael eu hamlygu i fwg sigaréts dan fwy o risg o syndrom marwolaeth sydyn babanod (SIDS), sy'n cael ei alw yn farwolaeth yn y crud.

Yn ogystal â gwneud plant yn fwy agored i heintiau'r glust, fel otitis media, mae ysmygu goddefol yn gwneud plant yn fwy tebygol o ddatblygu asthma.

Risgiau ysmygu yn ystod beichiogrwydd

Gall ysmygu eich gwneud chi'n llai ffrwythlon. Felly, gall peidio ag ysmygu wella'ch siawns o genhedlu. Os ydych chi'n ysmygu, mae mwy o siawns y bydd cymhlethdodau'n digwydd yn ystod beichiogrwydd a llafur, fel salwch, camesgoriad, a gwaedu. Hefyd, gall ysmygu pan fyddwch yn feichiog gynyddu'r risg o enedigaeth gynamserol a marw-enedigaeth.

Mae  ysmygu yn ystod beichiogrwydd yn gallu effeithio ar eich baban sy'n datblygu hefyd. Gall eich baban fod â phwysau geni is, yn wannach, a thyfu'n arafach, trwy gydol ei blentyndod. Mae ymchwil yn awgrymu y gall plant sy'n cael eu hamlygu i fwg yn y groth fynd ymlaen i beidio â chyflawni gystal yn yr ysgol.

^^ Yn ôl i’r brig

Pam ddylai gael ei wneud?

Mae rhoi'r gorau i ysmygu yn cynyddu'ch siawns o fyw bywyd hirach ac iachach. Mae'n lleihau eich risg ar unwaith o farwolaeth neu salwch difrifol yn sgîl afiechydon yn gysylltiedig ag ysmygu, fel canser yr ysgyfaint, clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint (COPD), a chlefyd y galon.

Buddion iechyd o'r eiliad y rhowch y gorau i ysmygu
Pan fyddwch yn rhoi'r gorau i ysmygu, mae'r buddion i'ch iechyd yn dechrau ar unwaith. Wrth i'ch corff ddechrau mynd yn ôl i'w gyflwr normal, byddwch yn dechrau teimlo'n iachach, ac ymhen ychydig wythnosau, byddwch yn dechrau sylwi ar y buddion. Er enghraifft:

  • Ar ôl un mis - bydd eich croen yn gliriach, yn fwy gloyw a hydradol (hydrated).
  • Ar ôl 3-9 mis - bydd eich anadlu wedi gwella, ac ni fydd gennych beswch neu wichian rhagor. Efallai y bydd gweithrediad eich ysgyfaint wedi gwella hyd at 10%.
  • Ar ôl un flwyddyn - bydd eich risg o gael trawiad y galon a chlefyd y galon wedi gostwng i oddeutu hanner risg ysmygwr.
  • Ar ôl 10 mlynedd - bydd eich risg o gael canser yr ysgyfaint wedi gostwng o hanner.
  • Ar ôl 15 mlynedd - bydd eich risg o gael trawiad ar y galon a chlefyd y galon yr un fath â rhywun nad yw erioed wedi ysmygu.

Mae ymchwil i ysmygu'n dangos mai dim ond fymryn yn llai yw disgwyliad oes pobl sy'n rhoi'r gorau i ysmygu cyn eu bod yn 35 oed â phobl nad ydynt erioed wedi ysmygu. Mae'r rhai sy'n rhoi'r gorau iddi cyn eu bod yn 50 oed yn lleihau eu risg o farw o afiechyd yn gysylltiedig ag ysmygu o 50%.

Yn ogystal â'r buddion uniongyrchol a hirdymor i'ch iechyd, mae llawer o resymau da eraill i roi'r gorau i ysmygu, fel y rhai a amlinellir isod.

  • Ddim yn achosi niwed i bobl eraill mwyach drwy ysmygu goddefol, yn enwedig babanod a phlant, sydd mewn perygl o ddioddef syndrom marwolaeth sydyn babanod (SIDS), asthma, a heintiau'r glust a'r frest.
  • Mae'n llai tebygol y bydd eich plant yn mynd ymlaen i ysmygu. Mae ymchwil yn dangos bod plant sy'n byw gyda rhieni sy'n ysmygu bron deirgwaith yn fwy tebygol o ddechrau ysmygu eu hunain.
  • Cyfyngu niwed i'ch baban sydd heb ei eni. Er y gall ysmygu ar unrhyw gyfnod o'ch beichiogrwydd niweidio'ch baban, mae'r rhan fwyaf o effeithiau niweidiol ysmygu yn digwydd yn yr ail dymor (wythnosau 14-26) a'r trydydd tymor (wythnos 27-geni). Felly, os yw menyw yn rhoi'r gorau i ysmygu yn ystod tri mis cyntaf ei beichiogrwydd, bydd ganddi risg debyg o roi genedigaeth i faban â phwysau geni isel â menyw nad yw'n ysmygu.
^^ Yn ôl i’r brig

Triniaeth

Cymorth y GIG i Roi'r Gorau i Ysmygu - Helpa Fi i Stopio

Os ydych chi am roi'r gorau i ysmygu, cam cyntaf da yw cysylltu â Helpa Fi i Stopio ar 0808 250 6053.

Mae Helpa Fi i Stopio yn ei gwneud yn haws i ysmygwyr gael cymorth y GIG yng Nghymru i roi'r gorau i ysmygu gan yr amrywiaeth darparwyr gwasanaethau'r GIG, a hynny'n rhad ac am ddim. Mae llawer o bobl yn ceisio rhoi'r gorau i ysmygu ar eu pennau'u hunain, ond mae ymchwil yn dweud wrthym mai dyma'r ffordd leiaf effeithiol. Cyfuno help gan y GIG gyda meddyginiaeth stopio ysmygu yw'r ffordd orau o roi'r gorau iddi.

Bydd tîm canolfan gyswllt Helpa Fi i Stopio yn helpu llywio eich 'taith rhoi'r gorau i ysmygu' ac yn cynnig dewis o gymorth i chi o gymorth grwp, 1:1 neu gymorth dros y ffôn o'r amrywiaeth darparwyr gwasanaeth yn eich ardal, fel mewn fferyllfeydd cymunedol lleol, gwasanaethau ysbyty, a thrwy Dim Smygu Cymru.

Pa wasanaeth bynnag y dewiswch ei ddefnyddio, bydd yn cael ei ddarparu gan arbenigwr y GIG ar roi'r gorau i ysmygu, yn darparu sesiynau cymorth wythnosol i chi, mynediad i feddyginiaeth stopio ysmygu a sgrinio carbon monocsid i fonitro'ch cynnydd.

Gallwch ganfod mwy am wahanol wasanaethau'r GIG ar gyfer rhoi'r gorau i ysmygu ar wefan Helpa Fi i Stopio sy'n rhoi tabl cymharu gwasanaethau, a hefyd gwybodaeth am ba gymorth sydd ar gael yn eich ardal chi trwy fap rhyngweithiol Google.

I ganfod pa wasanaeth yw'r un gorau i chi yn eich ardal leol, cysylltwch ag aelod o'r tîm Helpa Fi i Stopio drwy:

Therapi amnewid nicotin (NRT)

Mae nicotin yn gaethiwus iawn, a'r nicotin mewn sigaréts sy'n achosi i bobl fynd yn gaeth i ysmygu. Mae therapi amnewid nicotin yn gweithio drwy ryddhau nicotin yn raddol i'ch llif gwaed ar lefelau is o lawer nag mewn sigarét, heb y tar, carbon monocsid a chemegion gwenwynig eraill a gewch o fwg tybaco. Mae hyn yn helpu rheoli'r awch am sigarét sy'n digwydd pan fydd eich corff yn dechrau colli'r nicotin y mae ysmygu'n ei ddarparu.

Therapi amnewid nicotin yw'r driniaeth stopio ysmygu fwyaf cyffredin, a daw ar sawl ffurf, gan gynnwys y rhai a amlinellir isod:

  • Patsys trawsgroenol (sy'n gludio wrth eich croen) ac sydd ar gael mewn fformwleiddiadau sy'n rhyddhau nicotin am 16 awr neu 24 awr.
  • Gwm cnoi sydd ar gael gyda 2mg neu 4mg o nicotin
  • Ymanadlwyr sy'n edrych fel sigarét blastig ac y mewnanadlir nicotin drwyddo (anadlu nicotin i mewn).
  • Tabledi a losin sy'n cael eu rhoi o dan eich tafod.
  • Chwistrell sy'n gweithio trwy basio nicotin drwy leinin eich trwyn.

Os yw eich meddyg yn rhoi presgripsiwn i chi am fath o NRT (therapi amnewid nicotin), mae'n debygol y bydd angen i chi ei ddefnyddio am y cyfnod a argymhellir, sef rhwng 8-12 wythnos, cyn lleihau'r dos yn raddol a stopio yn y pen draw. Mae'r rhan fwyaf o bobl yn stopio defnyddio NRT yn gyfan gwbl ymhen tri mis, er y gall fod angen i ysmygwyr trwm ei ddefnyddio am gyfnod hirach.

Sgîl-effeithiau therapi amnewid nicotin (NRT)

Weithiau gall NRT achosi sgîl-effeithiau a allai gynnwys:

  • adweithiau alergaidd, fel llidio'r croen wrth ddefnyddio pats, neu lidio yn eich trwyn, gwddf, neu'ch llygaid wrth ddefnyddio chwistrell trwyn,
  • cysgu'n aflonydd gyda breuddwydion byw neu hebddynt,
  • anhwylder stumog,
  • pendro/penysgafnder, a
  • chur pen/pen tost.

Anaml y mae sgîl-effeithiau a achosir gan NRT yn ddigon difrifol i atal y driniaeth, ond os cewch sgîl-effeithiau wrth gymryd NRT, efallai y bydd eich meddyg teulu yn newid eich dos o nicotin.

Nid yw NRT yn effeithio ar yrru yn gyffredinol, ond gall y chwistrell trwyn wneud i chi disian a gwneud eich llygaid yn ddyfrllyd am gyfnod byr ar ôl ei ddefnyddio. Am y rheswm hwn, os cewch chwistrell trwyn NRT ar bresgripsiwn, ni ddylech chi ei ddefnyddio wrth yrru, neu ychydig cyn gyrru.

Sut fydd therapi amnewid nicotin (NRT) yn cael ei roi ar bresgripsiwn

Os ydych chi'n teimlo y gallwch wneud hynny, bydd eich meddyg teulu yn argymell eich bod yn rhoi'r gorau i ysmygu'n gyfan gwbl cyn gynted â phosibl, gyda help NRT. Bydd y math o NRT fydd yn cael ei roi i chi ar bresgripsiwn yn dibynnu ar eich dewis personol, pa mor rhwydd yw hi i'w ddefnyddio, a lefel eich caethiwed (addiction). Er enghraifft, os ydych chi'n ysmygwr trwm gyda lefel uchel o gaethiwed, gall eich meddyg teulu roi presgripsiwn am chwistrell trwyn NRT am mai hwn yw'r math o NRT sy'n gweithio gyflymaf.

Fodd bynnag, os nad ydych chi'n teimlo'n barod i roi'r gorau i ysmygu'n gyfan gwbl, gall eich meddyg teulu awgrymu dull o roi'r gorau iddo a elwir yn lleihau â chymorth nicotin i stopio (nicotine-assisted reduction to stop). Mae hwn yn golygu defnyddio NRT i leihau nifer y sigaréts rydych chi'n eu hysmygu yn raddol, cyn stopio ysmygu'n gyfan gwbl yn y pen draw.

Os yw eich meddyg teulu'n awgrymu defnyddio'r dull lleihau â chymorth nicotin i stopio, cewch bresgripsiwn naill ai am gwm NRT, neu ymanadlwr (inhalator) i'w ddefnyddio rhwng sigaréts. Rhwng sigaréts y defnyddir y mathau hyn o NRT orau gan eu bod yn rhyddhau hwrdd byr o nicotin, yn hytrach na chyflenwad graddol a chyson. Mae angen defnyddio NRT rhyddhad-byr pan fyddwch chi'n dal i ysmygu gan y gall amlyncu'r nicotin o'ch sigaréts, wedi'i gyfuno gyda'r nicotin NRT rhyddhad cyson, wneud i chi deimlo'n anhwylus iawn.

Am y rheswm hwn, rhaid i chi ddefnyddio'ch NRT presgripsiwn rhwng sigaréts yn unig i wrthsefyll awch. Dylech hefyd geisio ymestyn eich cyfnodau di-fwg gymaint ag y gallwch, a lleihau nifer y sigaréts rydych chi'n eu hysmygu yn raddol. Erbyn chwe wythnos o driniaeth NRT, dylech anelu at fod wedi haneru'r nifer o sigaréts rydych chi'n eu hysmygu fel arfer.

Gyda chyngor eich meddyg teulu, gallwch roi'r gorau i ysmygu pa bryd bynnag y teimlwch eich bod yn barod, ond ni ddylai hyn fod yn fwy na chwe mis ar ôl dechrau eich triniaeth NRT.

Therapi amnewid nicotin a beichiogrwydd

Os ydych chi'n feichiog, neu'n bwydo ar y fron, ac rydych am roi'r gorau i ysmygu, mae'n well i'ch iechyd chi, ac iechyd eich baban, os ydych chi'n stopio'n gyfan gwbl ac ar unwaith, heb help unrhyw driniaeth stopio ysmygu.

Fodd bynnag, os ydych chi'n teimlo na allwch chi stopio ysmygu heb help gan driniaeth rhoi'r gorau i ysmygu, gall eich meddyg teulu argymell eich bod yn rhoi'r gorau i ysmygu'n gyfan gwbl ac yn defnyddio therapi amnewid nicotin (NRT) i reoli'ch awch. Nid yw nicotin yn dda i'ch baban, ond ceir y risg fwyaf o ysmygu i iechyd baban sydd heb ei eni gan garbon monocsid sy'n gallu achosi hypocsia y ffetws (diffyg ocsigen difrifol). Felly, er nad yw defnyddio NRT yn ddelfrydol o ran eich baban, mae'n well na pharhau i ysmygu.

Fel gydag unrhyw glaf arall sydd eisiau rhoi'r gorau i ysmygu, bydd y math o NRT a roddir i chi ar bresgripsiwn yn dibynnu ar eich dewis personol, pa mor rhwydd ydyw i'w ddefnyddio, a lefel eich caethiwed.

Os ydych chi'n teimlo na allwch chi stopio ysmygu'n gyfan gwbl ar unwaith, gall eich meddyg teulu argymell eich bod yn defnyddio'r dull lleihau â chymorth nicotin i stopio. Cewch bresgripsiwn am NRT rhyddhad-byr, fel gwm, neu ymanadlwr, i'w ddefnyddio rhwng sigaréts. Mae'n rhaid i geisio ymestyn eich cyfnodau di-fwg gymaint ag y gallwch, a lleihau nifer y sigaréts rydych chi'n eu hysmygu yn raddol. Er mwyn amddiffyn iechyd eich baban heb ei eni, ceisiwch stopio ysmygu'n gyfan gwbl cyn gynted ag y gallwch.

Nodwch, efallai na fydd y meddyginiaethau canlynol, Bupropion a  Varencicline, ar gael ym mhob rhan o Gymru gan fod rhai Byrddau Iechyd Lleol wedi penderfynu peidio â'u hariannu nhw fel triniaethau rhoi'r gorau i ysmygu.

Bupropion

Meddyginiaeth i helpu rhoi'r gorau i ysmygu yw bupropion. Nid oes unrhyw un yn deall yn llwyr sut mae'n gweithio, ond credir ei fod yn gweithio ar lwybrau'r ymennydd sy'n gysylltiedig â chaethiwed a diddyfnu (withdrawal). Mae ar gael ar ffurf tabledi.

Nid yw bupropion yn addas i'r rhai dan 18 oed, menywod sy'n feichiog, neu sy'n bwydo o'r fron, neu'r rhai sy'n dioddef o anorecsia, neu fwlimia. Nid yw'n addas ychwaith i'r rhai â thiwmor ar y system nerfol ganolog, neu sirosis difrifol yr afu/iau.

Gyda bupropion, ceir risg ychydig yn fwy o gael trawiadau (seizures) sy'n golygu nad yw'n addas i unrhyw un â risg uwch o gael trawiad, fel y rhai ag epilepsi, neu anhwylder deubegwn (cyflwr sy'n effeithio'n niweidiol ar hwyliau unigolyn). Hefyd, nid yw bupropion yn addas i'r rheiny sy'n camdrin alcohol, neu unrhyw un sy'n trin diabetes gyda meddyginiaeth hypoglycemig, neu inswlin. Mae'r risg o gael trawiadau yn cael eu hachosi gan bupropion yn gysylltiedig â faint a gymerir, felly mae'n bwysig iawn i beidio byth â chymryd mwy na'r dos a argymhellir.

Sgîl-effeithiau bupropion

Gall bupropion achosi nifer o sgîl-effeithiau sy'n gallu cynnwys:

  • ceg sych,
  • anhwylder y stumog,
  • anhunedd (cael trafferth cysgu),
  • cur pen/pen tost,
  • anhawster canolbwyntio,
  • pendro/penysgafnder, a
  • chysgadrwydd.

Gan y gall cymryd bupropion achosi cysgadrwydd (drowsiness), ac effeithio ar eich gallu i gyflawni tasgau medrus, ni ddylech chi yrru, na gweithio peiriannau, tra byddwch yn ei gymryd.

Sut fydd bupropion yn cael ei roi ar bresgripsiwn

Os cewch bresgripsiwn am bupropion, bydd angen i chi gymryd un dabled y dydd am y chwe diwrnod cyntaf, cyn cynyddu'r dos i ddwy dabled y dydd, y dylid eu cymryd gyda bwlch o wyth awr rhyngddynt o leiaf. Fodd bynnag, ni allwch chi gymryd dwy dabled y dydd a dylech barhau i gymryd un tabled y dydd, os:

  • ydych chi dros 65 oed,
  • os oes gennych niwed ysgafn, i gymedrol ar yr afu/iau, neu
  • os oes gennych niwed i'r arennau.

Os nad ydych chi wedi rhoi'r gorau i ysmygu'n gyfan gwbl cyn dechrau cymryd bupropion, dylech anelu i wneud hynny o fewn 7-14 diwrnod o ddechrau'r driniaeth. Gallwch ond gymryd bupropion am 7-9 wythnos ar y mwyaf gan nad yw wedi'i drwyddedu i'w ddefnyddio am unrhyw gyfnod hirach na hyn.

Varenicline

Fel bupropion, mae varenicline ar gael ar ffurf tabled, ac mae wedi'i gynllunio'n arbennig i helpu stopio ysmygu. Mae'n gweithio drwy atal nicotin rhag rhwymo wrth dderbynyddion (rhannau o'ch ymennydd sy'n ymateb i nicotin), sy'n lleddfu awch ac yn lleihau effeithiau boddhaus ac atgyfnerthol ysmygu.

Nid yw varenicline yn addas i'r rhai dan 18 oed, menywod sy'n feichiog, neu sy'n bwydo o'r fron, neu'r rhai sy'n dioddef o epilepsi. Nid yw'n addas ychwaith i'r rhai â chlefyd datblygedig yr arennau.

Sgîl-effeithiau varenicline

Gall varenicline achosi sgîl-effeithiau sy'n gallu cynnwys:

  • cyfog a chwydu,
  • cur pen/pen tost,
  • anhunedd (cael trafferth cysgu),
  • breuddwydion anghyffredin,
  • mwy o archwaeth,
  • rhwymedd, neu ddolur rhydd,
  • stumog chwyddedig,
  • treulio bwyd yn araf,
  • gwynt,
  • ceg sych,
  • blinder,
  • pendro/penysgafnder, a
  • chysgadrwydd.

Gan y gall cymryd varenicline  achosi cysgadrwydd (drowsiness), ac effeithio ar eich gallu i gyflawni tasgau medrus, ni ddylech chi yrru, na gweithio peiriannau, tra byddwch yn cymryd varenicline, os yw'n gwneud i chi deimlo'n swrth.

Sut fydd varenicline yn cael ei roi ar bresgripsiwn

Os cewch bresgripsiwn am varenicline , bydd angen i chi gymryd y canlynol:

  • un tabled 0.5mg unwaith y dydd am 1-3 diwrnod,
  • un tabled 0.5mg ddwywaith y dydd am 4-7 diwrnod, ac wedyn
  • un tabled 1mg ddwywaith y dydd o ddiwrnod wyth ymlaen.

Os nad ydych chi wedi stopio ysmygu'n gyfan gwbl cyn dechrau cymryd varenicline, dylech anelu i wneud hynny o fewn 7-14 diwrnod o ddechrau'r driniaeth. Y cyfnod a argymhellir ar gyfer cymryd varenicline yw 12 wythnos. Os ydych chi'n llwyddo i stopio ysmygu'n gyfan gwbl yn yr amser hwn, efallai y rhoddir presgripsiwn am 12 wythnos arall o driniaeth i wneud yn siwr nad ydych chi'n dechrau ysmygu eto.

Ewch i'r wefan Helpa Fi i Stopio i ddarllen mwy am meddyginiaethau stopio ysmygu trwyddedig.

^^ Yn ôl i’r brig

Defnyddio sigarennau-e wrth roi gorau i ysmygu

Dros y blynyddoedd diwethaf, mae e-sigaréts wedi dod yn boblogaidd yn y DU, gydag Arolwg Iechyd Cymru (2015) yn dangos bod 6% o drigolion Cymru yn defnyddio e-sigarét ar hyn o bryd. Mae tystiolaeth yn dal i ddatblygu o ran pa mor effeithiol yw e-sigaréts, ond mae llawer o bobl yn teimlo eu bod yn gymorth i roi’r gorau i ysmygu.

Dyfais sy’n eich galluogi i fewnanadlu nicotin heb y rhan fwyaf o effeithiau niweidiol ysmygu yw sigarét electronig (e-sigarét).

Mae e-sigaréts yn gweithio trwy gynhesu a chreu anwedd o doddiant sydd, yn nodweddiadol, yn cynnwys nicotin; propylen glycol (hylif trwchus, di-liw) a/neu glyserin; a chyflasynnau (flavourings). Gan nad oes unrhyw losgi yn digwydd, nid oes mwg.

Nid yw e-sigaréts yn cynhyrchu tar a charbon monocsid – sef dau o’r prif docsinau (gwenwynau) mewn mwg sigaréts confensiynol. Canfuwyd bod yr anwedd o e-sigaréts yn cynnwys rhai cemegion a allai fod yn niweidiol a geir hefyd mewn mwg sigaréts, ond ar lefelau is o lawer.

Risgiau a buddion e-sigaréts

Mae e-sigaréts yn dal yn gymharol newydd ac ni fydd gennym ddarlun llawn o’u diogelwch hyd nes iddynt gael eu defnyddio am flynyddoedd lawer. Fodd bynnag, ar y dystiolaeth bresennol, mymryn o risg sigaréts a geir mewn e-sigaréts, a gallant eich helpu i stopio ysmygu.

Cyn i chi geisio rhoi’r gorau i ysmygu, cewch y cyfle gorau os gofynnwch am gymorth arbenigol gan wasanaethau stopio ysmygu’r GIG sy’n rhad ac am ddim, ac sydd ar gael yn lleol.

Gallwch ddod o hyd i wasanaeth stopio ysmygu’r GIG sydd agosaf atoch chi drwy fynd i wefan Helpa Fi i Stopio, neu drwy ffonio Helpa Fi i Stopio ar 0808 250 6053.

Mae amrywiaeth o gynhyrchion amnewid nicotin sydd wedi’u profi’n wyddonol ar gael i’ch helpu i roi’r gorau i ysmygu, ac os defnyddir y rhain ochr yn ochr â’r cymorth sy’n cael ei ddarparu gan wasanaethau stopio ysmygu’r GIG, rydych bedair gwaith yn fwy tebygol o lwyddo i roi’r gorau iddi na cheisio gwneud hynny ar eich pen eich hun heb gymorth o unrhyw fath.

 E-sigaréts ar bresgripsiwn

Ar hyn o bryd, nid oes unrhyw e-sigaréts ar y farchnad sydd wedi’u trwyddedu fel meddyginiaethau, sy’n golygu nad ydynt ar gael ar bresgripsiwn gan y GIG.

Pan ddaw cynhyrchion e-sigaréts sydd wedi’u trwyddedu’n feddyginiaethol ar y farchnad, byddant ar gael ar bresgripsiwn, ochr yn ochr â meddyginiaethau stopio ysmygu eraill.

Gallwch ddarllen am e-sigaréts eraill ar wefan Helpa Fi i Stopio.

^^ Yn ôl i’r brig

Gwneud newidiadau

Rhoi’r gorau

Bydd penderfynu rhoi’r gorau i ysmygu a gwirioneddol eisiau llwyddo yn gamau pwysig tuag at ddod yn rhywun nad yw’n ysmygu. Mae tri cham i roi’r gorau i ysmygu:

  • paratoi i roi’r gorau,
  • rhoi’r gorau, a
  • pharhau i beidio ag ysmygu.

Gall gymryd hyd at dri mis i roi’r gorau i ysmygu, ond mae'n cymryd llai o amser fel arfer. Yn aml, bydd yr awch corfforol am sigarét yn diflannu mewn llai nag wythnos, ond gall yr awch seicolegol barhau am fwy o amser.

Cam 1 - Paratoi i roi’r gorau 

Mae’n bwysig i chi roi’r gorau i ysmygu am eich bod yn dymuno gwneud hynny. Rhestrwch eich rhesymau a chadwch y rhestr wrth law yn ystod y misoedd nesaf. Meddyliwch am y buddion niferus y byddwch yn eu cael o roi'r gorau i ysmygu, gan gynnwys:

  • llai o besychu,
  • dillad glanach,
  • anadlu’n well,
  • teimlo'n iachach,
  • mwy o arian, a
  • a risg lawer is y byddwch chi, a'ch teulu, yn datblygu afiechydon sy’n gysylltiedig ag ysmygu.

Ceisiwch gofio bod y rhan fwyaf o'r pleser a gewch o ysmygu yn dod o'r gollyngdod rhag diddyfnu nicotin, nid o'r sigarét ei hun. Gall therapi amnewid nicotin (NRT) gynnig yr un effaith heb yr angen am ysmygu, ac mae'n eich helpu chi i roi'r gorau i ysmygu ar yr un pryd.

Peidiwch â disgwyl y bydd rhoi'r gorau i ysmygu'n hawdd, ond cofiwch mai'r 3-4 diwrnod cyntaf fydd y mwyaf anodd. Os gallwch wneud, rhowch y gorau i ysmygu ar yr un pryd â ffrind, neu aelod o'r teulu, sydd eisiau rhoi'r gorau iddo hefyd.

Pan fyddwch chi wedi penderfynu rhoi’r gorau, dylech lunio cynllun a all gynnwys:

  • diwrnod penodol i roi’r gorau, a thorri lawr ar nifer y sigaréts rydych chi'n eu hysmygu cyn y dyddiad hwnnw,
  • cefnogaeth eich teulu a’ch ffrindiau i'ch helpu chi roi'r gorau,
  • gwobr ar gyfer diwedd eich diwrnod cyntaf, a diwedd yr wythnos gyntaf, a’r mis cyntaf; a
  • gwaredwch bopeth sy'n gysylltiedig ag ysmygu, fel sigaréts, blychau llwch, a thanwyr, ar y diwrnod cyn y byddwch yn rhoi'r gorau i ysmygu.

Cam 2 - Rhoi’r gorau

Eich nod cyntaf fydd llwyddo i beidio ag ysmygu yn ystod y diwrnod cyntaf. Os bydd angen i chi roi rhywbeth yn eich ceg, cnowch gwm cnoi di-siwgr neu rywbeth arall sy'n iach a heb fraster fel ffrwyth. Os byddwch chi’n teimlo awch cryf, anadlwch yn ddwfn ac oedi ufuddhau’r awch. Bydd y teimlad yn diflannu mewn rhai munudau fel arfer.

Os bydd yn rhaid i chi wneud rhywbeth gyda’ch dwylo, dewch o hyd i rywbeth i ddal yn eich llaw, fel pensil, ceiniog, neu bêl rhyddhad rhag straen.

Cam 3 - Parhau i beidio ag ysmygu

Cymerwch bethau ddiwrnod ar y tro, a phob dydd, llongyfarchwch eich hun am lwyddo i beidio ag ysmygu cyhyd. Parhewch i’ch atgoffa eich hun am eich rhesymau dros roi’r gorau i ysmygu, a’r hyn y byddwch yn ei ennill drwy beidio ag ysmygu. Daliwch ati i feddwl yn gadarnhaol ac i fod yn benderfynol, a gwobrwywch eich hun. Ar y dechrau, efallai y bydd o gymorth newid eich trefn arferol er mwyn osgoi sefyllfaoedd y byddech yn eu cysylltu ag ysmygu fel arfer. Gallai osgoi alcohol am dipyn helpu hefyd.

Ar ôl yr wythnosau cyntaf, yn arbennig os oedd yn hawdd i chi beidio ag ysmygu hyd yn hyn, efallai y bydd pobl yn rhoi’r gorau i’ch annog, a hyd yn oed yn anghofio eich bod wedi rhoi’r gorau i ysmygu. Bydd y cyfnod hwn yn hanfodol, felly ceisiwch beidio â bod yn hunanfodlon. Peidiwch â chaniatáu i’ch hun gael eich temtio i ysmygu un sigarét, oherwydd gall hyn arwain ymlaen yn hawdd at ddwy neu dair sigarét, gan gynyddu'r risg y byddwch yn mynd yn ysmygwr unwaith eto.

Mae arbed yr arian y byddech wedi'i wario ar sigaréts yn gymhelliad gwych i ddal ati. Er enghraifft, os ydych chi'n ysmygu 20 sigarét y diwrnod ond yn rhoi'r gorau i ysmygu, ar gyfartaledd gallech arbed £64 yr wythnos neu £275 y mis neu £3,343 y flwyddyn. Ymhen chwe mis, byddech wedi arbed £1,672 y gallech ei gyfrannu tuag at wyliau.

Yn bwysicaf oll, peidiwch â rhoi'r gorau i geisio rhoi'r gorau, hyd yn oed os nad ydych yn llwyddo'r tro cyntaf. Mae angen sawl ymgais ar y rhan fwyaf o bobl i roi'r gorau i ysmygu yn yr hirdymor cyn eu bod yn stopio ysmygu yn gyfan gwbl.

I gael gwybod faint o arian y gallech fod yn ei arbed ewch i'r wefan Helpa Fi i Stopio - Beth mae ysmygu'n ei gostio i mi?

^^ Yn ôl i’r brig


Mae’r wybodaeth ar y dudalen yma wedi addasu gan GIG Cymru o gynnwys gwreiddiol gan NHS Choices.
Dyddiad diweddaru diwethaf: 11/11/2019 08:27:15