Cyflwyniad

Mae meningitis yn haint yn y pilennau amddiffynnol sydd o amgylch yr ymennydd a llinyn asgwrn y cefn (y meninges).

Mae'n gallu effeithio ar unrhyw un, ond fe'i gwelir amlaf ymhlith babanod, plant ifanc, pobl ifanc yn eu harddegau ac oedolion ifanc.

Gall meningitis fod yn ddifrifol iawn os na chaiff ei drin yn gyflym. Mae'n gallu achosi gwenwyn gwaed sy'n bygwth bywyd (septicaemia) ac arwain at niwed parhaol i'r ymennydd neu'r nerfau.

Mae nifer o frechlynnau ar gael sy'n cynnig rhywfaint o amddiffyniad yn erbyn meningitis.

Symptomau meningitis

Mae symptomau meningitis yn datblygu'n sydyn, a gallant gynnwys:

  • tymheredd uchel (twymyn) dros 37.5C (99.5F)
  • chwydu
  • cur pen/pen tost
  • brech flotiog nad yw'n pylu pan fyddwch yn pwyso gwydr drosti (ni fydd y frech hon yn datblygu bob tro)
  • anystwythder yn y gwddf 
  • casáu goleuadau llachar
  • syrthni neu ddiffyg ymateb
  • trawiadau (ffitiau)

Gall y symptomau hyn ymddangos mewn unrhyw drefn, ac efallai na fydd rhai'n ymddangos o gwbl.

Darllenwch fwy am symptomau meningitis.

Pryd i ofyn am help meddygol

Dylech gael cyngor meddygol cyn gynted ag y bo modd os ydych yn poeni y gallai fod meningitis gennych chi neu'ch plentyn.

Dilynwch eich greddf a pheidiwch ag aros nes bod brech yn datblygu.

Ffoniwch 999 am ambiwlans neu ewch i'ch adran Damweiniau ac Achosion Brys (A&E) agosaf ar unwaith os ydych yn meddwl y gallech chi neu'ch plentyn fod yn ddifrifol sâl.

Ffoniwch Galw Iechyd Cymru ar 0845 46 47 neu'ch meddygfa leol i gael cyngor os nad ydych chi'n siwr a yw'n rhywbeth difrifol, neu os ydych yn meddwl y gallech fod wedi dod i gysylltiad â rhywun â meningitis.

Sut mae meningitis yn lledaenu

Fel arfer mae meningitis yn cael ei achosi gan haint facteriol neu haint firaol. Mae meningitis bacteriol yn fwy prin ond yn fwy difrifol na meningitis firaol.

Mae heintiau sy'n achosi meningitis yn gallu cael eu lledaenu drwy:

  • disian
  • peswch
  • cusanu
  • rhannu offer, cytleri a brwsys dannedd

Caiff meningitis ei ddal fel arfer oddi wrth bobl sy'n cario'r firysau neu facteria yn eu trwyn neu wddf, ond nad ydynt yn sâl eu hunain.

Gellir ei ddal hefyd oddi wrth rywun sydd â meningitis, ond mae hyn yn llai cyffredin.

Darllenwch fwy am achosion meningitis.

Brechlynnau yn erbyn meningitis

Mae brechlynnau yn cynnig rhywfaint o amddiffyniad yn erbyn rhai achosion meningitis.

Mae'r rhain yn cynnwys:

  • y brechlyn meningitis B - caiff ei gynnig i fabanod 8 wythnos oed, a'i ddilyn gan ail ddos yn 16 wythnos oed, a dos atgyfnerthol pan fyddant yn 1 oed
  • y brechlyn 5-mewn-1 - caiff ei gynnig i fabanod yn 8 wythnos, yn 12 ac 16 wythnos oed, a phan fyddant yn 1 oed
  • brechlyn niwmococol - caiff ei gynnig i fabanod yn 8 wythnos, yn 16 wythnos ac yn 1 oed
  • brechlyn meningitis C - caiff ei gynnig yn 1 oed
  • brechlyn MMR - caiff ei gynnig i fabanod yn 1 oed, ac ail ddos yn 3 blwydd a 4 mis oed
  • brechlyn meningitis ACWY - caiff ei gynnig i bobl ifanc yn eu harddegau, disgyblion y chweched dosbarth a myfyrwyr "newydd" sy'n mynd i'r brifysgol am y tro cyntaf

Trin meningitis

Bydd pobl yr amheuir bod meningitis arnynt yn cael profion mewn ysbyty fel arfer i gadarnhau'r diagnosis a gwirio p'un a yw'r cyflwr yn ganlyniad haint firaol neu facteriol.

Bydd angen trin meningitis bacteriol yn yr ysbyty fel arfer, am o leiaf wythnos. Mae triniaethau'n cynnwys:

  • gwrthfiotigau yn cael eu rhoi'n uniongyrchol i mewn i wythïen
  • hylifau yn cael eu rhoi'n uniongyrchol i mewn i wythïen
  • ocsigen drwy fasg wyneb

Mae meningitis firaol yn tueddu gwella ohono'i hun ymhen 7-10 niwrnod, a gellir ei drin gartref yn aml. Gall cael digon o orffwys a chymryd poenladdwyr a meddyginiaeth gwrth-gyfog helpu i leddfu'r symptomau yn y cyfamser.

Darllenwch fwy am sut caiff meningitis ei drin.

Rhagolwg

Bydd meningitis firaol yn gwella ohono'i hun fel arfer, ac anaml iawn y bydd yn achosi unrhyw broblemau tymor hir.

Bydd y rhan fwyaf o bobl â meningitis bacteriol sy'n cael eu trin yn gyflym yn cael gwellhad llwyr hefyd, er y bydd yn gadael problemau difrifol, hirdymor mewn rhai pobl. Gall y rhain gynnwys:

  • colli clyw neu golli golwg, a all fod yn rhannol neu'n llwyr
  • problemau gyda'r cof a chanolbwyntio
  • trawiadau mynych (epilepsi)
  • problemau cydsymud, symud a chydbwysedd
  • colli aelodau o'r corff - weithiau bydd angen trychu aelodau yr effeithir arnynt

Yn gyffredinol, amcangyfrifir fod hyd at 1 o bob 10 achos o meningitis bacteriol yn angheuol.

Darllenwch fwy am cymhlethdodau meningitis.

^^ Yn ôl i’r brig

Symptomau

Un o symptomau clasurol meningitis yw brech flotiog nad yw'n pylu pan fyddwch yn pwyso gwydr drosto, ond nid yw'r frech yn ymddangos mewn llawer o achosion.

Dylech gael cyngor meddygol cyn gynted ag y bo modd os ydych yn poeni amdanoch chi'ch hun neu'ch plentyn. Dilynwch eich greddf a pheidiwch ag aros nes bod brech yn datblygu.

Ffoniwch 999 am ambiwlans neu ewch i'ch adran Damweiniau ac Achosion Brys (A&E) agosaf  os ydych yn meddwl y gallech chi neu'ch plentyn fod yn ddifrifol sâl.

Ffoniwch Galw Iechyd Cymru ar 0845 46 47 neu'ch meddygfa deulu os nad ydych chi'n siwr a yw'n rhywbeth difrifol.

Brech meningitis

Mae'r frech glasurol sy'n gysylltiedig â meningitis yn edrych fel priciau pin coch, bach ar y dechrau.

Yna bydd yn lledaenu dros y corff yn gyflym ac yn troi yn flotiau coch neu borffor.

Os pwyswch ymyl gwydr clir yn gadarn yn erbyn y croen ac nid yw'r frech yn pylu, mae'n arwydd o gwenwyn gwaed (septisemia) a achoswyd gan meningitis, a dylech gael cyngor meddygol ar unwaith.

Gall fod yn anoddach gweld y frech ar groen tywyll. Gwiriwch am smotiau ar fannau goleuach fel cledrau'r dwylo, gwadnau'r traed, y bol, y tu mewn i'r amrannau a thaflod y geg.

Symptomau eraill meningitis

Mae nifer o symptomau eraill yn gallu digwydd mewn meningitis hefyd, yn cynnwys:

  • tymheredd uchel (twymyn) dros 37.5C (99.5F)
  • teimlo'n gyfoglyd a chwydu
  • bod yn bigog a diffyg egni
  • cur pen/pen tost
  • cyhyrau a chymalau poenus
  • anadlu'n gyflym
  • dwylo a thraed oer
  • croen gwelw, brith
  • dryswch
  • anystwythder yn y gwddf 
  • casáu goleuadau llachar
  • syrthni
  • trawiadau (ffitiau)

Hefyd, gall babanod:

  • wrthod bwyd
  • teimlo'n aflonydd a ddim eisiau cael eu codi
  • bod â man meddal boliog ar eu pen (ffontanél)
  • mynd yn llipa neu'n ddiymateb
  • crïo uchel ei sain sy'n anarferol
  • fynd yn anystwyth

Gall y symptomau hyn ddatblygu mewn unrhyw drefn, ac efallai na fydd rhai yn ymddangos o gwbl.

Gwyliwch y fideo canlynol sy'n tynnu sylw at bwysigrwydd "Adnabod arwyddion" meningitis ["Know the signs"]. Trwy garedigrwydd Iechyd Cyhoeddus Cymru, mewn cydweithrediad â Phrifysgol Caerdydd, Ymddiriedolaeth Llid yr Ymennydd, Practical Media a Meningitis UK.

 

 

 

^^ Yn ôl i’r brig

Achosion

Fel arfer mae meningitis yn cael ei achosi gan haint facteriol neu firaol.

Meningitis firaol yw'r math mwyaf cyffredin a lleiaf difrifol. Mae meningitis bacteriol yn brin ond gall fod yn ddifrifol iawn os na chaiff ei drin.

Mae nifer o firysau a bacteria gwahanol yn gallu achosi meningitis, gan gynnwys:

Mae nifer o frechlynnau meningitis yn darparu amddiffyniad yn erbyn llawer o'r heintiau sy'n gallu achosi meningitis.

Sut mae meningitis yn lledaenu

Mae'r firysau a'r bacteria sy'n achosi meningitis yn gallu cael eu lledaenu drwy:

  • disian
  • peswch
  • cusanu
  • rhannu offer, cytleri a brwsys dannedd

Caiff yr haint ei lledaenu fel arfer gan bobl sy'n cario'r firysau neu facteria yn eu trwyn neu wddf, ond nad ydynt yn sâl eu hunain.

Gall yr haint gael ei lledaenu hefyd gan rywun sydd â meningitis, ond mae hyn yn llai cyffredin.

Mae modd cael meningitis fwy nag unwaith.

I bwy mae'r risg fwyaf?

Gallai unrhyw un gael meningitis, ond mae'n fwy cyffredin ymhlith:

  • babanod a phlant ifanc
  • pobl ifanc yn eu harddegau ac oedolion ifanc
  • pobl oedrannus
  • pobl â system imiwnedd wan - er enghraifft, y rhai â HIV neu'r rhai sy'n cael cemotherapi

Gallwch leihau'r risg o gael meningitis drwy sicrhau eich bod wedi cael yr holl frechlynnau.

^^ Yn ôl i’r brig

Triniaeth

Fel arfer bydd angen i bobl yr amheuir bod meningitis ganddynt gael profion yn yr ysbyty, a gall fod angen iddynt aros yn yr ysbyty i gael triniaeth.

Profion yn yr ysbyty

Gellir cynnal nifer o brofion i gadarnhau'r diagnosis ac i wirio p'un a yw'r cyflwr yn ganlyniad i haint firaol neu haint facteriol.

Gall y profion hyn gynnwys:

Gan fod meningitis bacteriol yn gallu bod yn ddifrifol iawn, bydd triniaeth gyda gwrthfiotigau yn dechrau fel arfer cyn bod y diagnosis yn cael ei gadarnhau, a chaiff ei stopio nes ymlaen os yw profion yn dangos bod y cyflwr yn cael ei achosi gan firws.

Triniaeth yn yr ysbyty

Mae triniaeth yn yr ysbyty yn cael ei hargymell ym mhob achos o meningitis bacteriol, gan fod y cyflwr yn gallu achosi problemau difrifol ac mae angen ei fonitro'n fanwl.

Gellir trin meningitis firaol difrifol yn yr ysbyty hefyd.

Mae triniaethau'n cynnwys:

  • gwrthfiotigau yn uniongyrchol i mewn i wythïen
  • hylifau yn cael eu rhoi'n uniongyrchol i mewn i wythïen i atal dadhydradu
  • ocsigen drwy fasg wyneb os oes unrhyw anawsterau anadlu
  • meddyginiaeth steroid i helpu lleihau unrhyw chwyddo o amgylch yr ymennydd, mewn rhai achosion

Gall fod angen i bobl â meningitis aros yn yr ysbyty am rai dyddiau, ac mewn rhai achosion, gall fod angen triniaeth am nifer o wythnosau.

Hyd yn oed ar ôl mynd adref, efallai na fyddwch yn teimlo'n hollol iawn am dipyn o amser eto.

Gall fod angen triniaeth ychwanegol a chymorth hirdymor hefyd os oes unrhyw cymhlethdodau meningitis yn digwydd, fel colli clyw.

Triniaeth yn y cartref

Byddwch yn gallu mynd adref o'r ysbyty fel arfer os mai meningitis ysgafn sydd gennych chi neu'ch plentyn a bod profion yn dangos mai haint firaol sy'n ei achosi.

Bydd y math hwn o meningitis yn gwella ohono'i hun fel arfer heb achosi unrhyw broblemau difrifol. Bydd y rhan fwyaf o bobl yn teimlo'n well ymhen 7-10 niwrnod.

Yn y cyfamser, gall y canlynol helpu:

  • cael digon o orffwys
  • cymryd poenladdwyr ar gyfer cur pen/pen tost neu boenau cyffredinol
  • cymryd meddyginiaeth gwrth-emetig (gwrth-gyfog) ar gyfer unrhyw gyfogi

Atal yr haint rhag lledaenu

Mae'r risg y bydd rhywun â meningitis yn lledaenu'r haint i bobl eraill yn isel yn gyffredinol. Ond os credir bod risg uchel gan rywun o gael ei heintio, gellir rhoi dos o wrthfiotigau iddo/iddi rhag ofn.

Gallai hyn gynnwys unrhyw hyn sydd wedi bod mewn cysylltiad agos am gyfnod hir â rhywun sydd wedi datblygu meningitis, fel:

  • pobl yn byw yn yr un tŷ
  • disgyblion yn rhannu ystafell gysgu
  • myfyrwyr prifysgol yn rhannu neuadd breswyl
  • cariad

Fel arfer ni fydd angen i bobl sydd wedi bod mewn cysylltiad byr â rhywun sydd wedi datblygu meningitis gymryd gwrthfiotigau.

 

^^ Yn ôl i’r brig

Cymhlethdodau

Mae'r rhan fwyaf o bobl yn gwella'n llwyr o meningitis, ond weithiau gall achosi problemau difrifol, tymor hir, ac mae'n gallu bygwth bywyd.

Dyna pam mae mor bwysig i gael help meddygol cyn gynted ag y bo modd os ydych chi'n meddwl fod symptomau meningitis gennych chi neu'ch plentyn, a pham mae brechlynnau meningitis yn cael eu cynnig i rai grwpiau penodol.

Amcangyfrifir bod hyd at un o bob dau neu dri sy'n goroesi ar ôl meningitis bacteriol yn dioddef gydag un neu fwy o broblemau parhaol wedi hynny.

Mae cymhlethdodau yn llawer mwy prin ar ôl meningitis firaol.

Prif gymhlethdodau

Dyma rai o'r cymhlethdodau mwyaf cyffredin 

  • colli clyw – yn rhannol neu'n gyfan gwbl - bydd pobl sydd wedi cael meningitis yn cael prawf clyw fel arfer ar ôl ychydig wythnosau i wirio am unrhyw broblemau
  • problemau o ran cofio a chanolbwyntio
  • problemau cydsymud, symud a chydbwysedd
  • anawsterau dysgu a phroblemau ymddygiad
  • trawiadau (ffitiau) dro ar ôl tro (epilepsi)
  • colli aelodau - weithiau bydd angen torri darn o'r corff i ffwrdd (trychiad) i atal yr haint rhag lledaenu drwy'r corff a chael gwared ar feinwe wedi'i difrodi
  • colli golwg – gall fod yn rhannol neu'n gyfan gwbl
  • problemau'r esgyrn a'r cymalau, fel arthritis
  • problemau'r arennau

Yn gyffredinol, amcangyfrif bod hyd at 1 o bob 10 achos o meningitis bacteriol yn angheuol.

Triniaeth a chymorth

Gall fod angen triniaeth ychwanegol a chymorth hirdymor os ydych chi neu'ch plentyn yn dioddef o gymhlethdodau meningitis.

Er enghraifft:

  • gall fod angen mewnblaniad yn y cochlea, sef dyfeisiau bach sy'n cael eu rhoi i mewn yn y clustiau i wella'r clyw, mewn achosion difrifol o golli clyw - darllenwch fwy am triniaeth ar gyfer colli clyw
  • gall aelodau prosthetig a chymorth adsefydlu helpu os bu'n angenrheidiol torri unrhyw rannau o'r corff i ffwrdd - darllenwch mwy am ymadfer ar ôl colli rhan o'r corff (trychiad)
  • gall cynghori a chymorth seicolegol helpu os yw'r trawma o gael meningitis yn achosi problemau fel cysgu'n anesmwyth, gwlychu'r gwely neu ofn meddygon ac ysbytai

Efallai y bydd yn fuddiol i chi gysylltu â sefydliadau fel Sefydliad Ymchwil Llid yr Ymennydd a Meningitis Now  i gael cymorth a chyngor ynglŷn â bywyd ar ôl meningitis.

Mae canllaw Sefydliad Ymchwil Llid yr Ymennydd i gwella o meningitis bacteriol yn ystod plentyndod a septisemia (PDF, 6.73Mb) yn rhoi mwy o wybodaeth am ôl-effeithiau ac ôl-ofal meningitis.

^^ Yn ôl i’r brig

Brechu

Gall meningitis gael ei achosi gan nifer o heintiau gwahanol, felly mae nifer o frechlynnau yn cynnig rhywfaint o amddiffyniad yn ei erbyn.

Dylai plant gael y rhan fwyaf o'r rhain fel rhan o rhaglen brechu'r GIG. Siaradwch â'ch meddyg teulu os nad ydych chi'n siŵr p'un a ydych chi neu'ch plentyn wedi cael y brechlynnau i gyd.

Brechlyn Meningitis B

Brechlyn meningitis B yw'r brechlyn newydd sy'n cynnig amddiffyniad yn erbyn bacteria grŵp B meningococol , sy'n un o achosion cyffredin meningitis ymhlith plant ifanc yn y DU.

Mae'r brechlyn yn cael ei argymell ar gyfer babanod wyth wythnos oed, gan ei ddilyn ag ail ddos yn 16 wythnos oed, a dos atgyfnerthol yn flwydd oed.

Darllenwch fwy am brechlyn meningitis B.

Brechlyn 5-mewn-1

Mae'r brechlyn 5-mewn-1, a elwir hefyd yn frechlyn DTaP/IPV/Hib, yn cynnig amddiffyniad yn erbyn difftheriatetanws, y pâs, polio a Haemophilus influenzae math b (Hib).

Mae Hib yn fath o facteria sy'n gallu achosi meningitis.

Caiff y brechlyn ei roi ar dri achlysur ar wahân, pan fydd babanod yn 8, 12 ac 16 wythnos oed.

Darllenwch fwy am y brechlyn 5-mewn-1.

Brechlyn niwmococol

Mae'r brechlyn niwmococol yn cynnig amddiffyniad yn erbyn heintiau difrifol a achosir gan bacteria niwmococol, gan gynnwys meningitis.

Bydd babanod yn cael y brechlyn niwmococol fel tri phigiad ar wahân, yn 8 wythnos, 16 wythnos ac un flwydd oed.

Darllenwch fwy am y brechlyn niwmococol.

Brechlyn Meningitis C

Mae'r brechlyn meningitis C yn cynnig amddiffyniad yn erbyn math o facteria sy'n gallu achosi meningitis, o'r enw bacteria grŵp C meningococol.

Mae babanod yn cael cynnig y brechlyn meningitis C fel mater o drefn, yn un flwydd oed, yn y brechlyn atgyfnerthol Hib/Men cyfunol.

Mae pobl ifanc yn eu harddegau a myfyrwyr sy'n mynd i'r brifysgol am y tro cyntaf yn cael cynnig brechlyn hefyd yn erbyn bacteria grŵp C meningococol fel rhan o'r brechlyn ACWY meningitis cyfunol (gweler isod).

Darllenwch fwy am y brechlyn meningitis C.

Brechlyn MMR

Mae'r brechlyn MMR yn cynnig amddiffyniad yn erbyn y frech goch, clwy'r pennau a rwbela. Gall meningitis ddigwydd weithiau fel cymhlethdod i'r heintiau hyn.

Bydd y brechlyn yn cael ei roi i fabanod yn un flwydd oed fel arfer. Yna byddant yn cael ail ddos pan fyddant yn dair blwydd a phedwar mis oed.

Darllenwch fwy am y brechlyn MMR.

Brechlyn ACWY meningitis

Mae'r brechlyn meningitis ACWY yn cynnig amddiffyniad yn erbyn pedwar math o facteria sy'n gallu achosi meningitis - grwpiau A, C, W ac Y meningococol.

Mae pobl ifanc yn eu harddegau, myfyrwyr y chweched dosbarth a myfyrwyr sy'n mynd i'r brifysgol am y tro cyntaf yn cael eu cynghori i gael y brechlyn.

Darllenwch fwy am y brechlyn meningitis ACWY.

^^ Yn ôl i’r brig


Mae’r wybodaeth ar y dudalen yma wedi addasu gan GIG Cymru o gynnwys gwreiddiol gan NHS Choices.
Dyddiad diweddaru diwethaf: 05/09/2017 08:40:38