Cyflwyniad

Diabetes, type 1
Diabetes, type 1

Sylwch, mae’r pwnc hwn yn cael ei ddiweddaru ar hyn o bryd, felly rydym yn argymell eich bod chi’n croesgyfeirio at y fersiwn Saesneg hefyd i sicrhau eich bod chi’n cael gwybodaeth gywir a chyfredol.

Mae diabetes yn gyflwr hirdymor sy’n gwneud i lefel siwgr (glwcos) gwaed unigolyn fynd yn rhy uchel.

Pa mor gyffredin yw diabetes?

Mae diabetes yn gyffredin iawn ac mae'r cyflwr yn effeithio ar nifer cynyddol o bobl bob blwyddyn.

Yn 2011, amcangyfrifwyd bod diabetes ar oddeutu 366 miliwn o bobl yn fyd-eang a disgwylir i'r nifer hwn dyfu i 552 miliwn erbyn 2030.

Yn y Deyrnas Unedig, credir bod dros 1 o bob 20 o bobl â diabetes, gyda diagnosis neu heb ddiagnosis. O'r bobl sydd wedi'u heffeithio, mae diabetes math 2 ar tua 90% ohonynt a diabetes math 1 ar y 10% sy'n weddill.

Mathau o ddiabetes

Mae dau brif fath o ddiabetes:

  • Math 1 - pan nad yw'r pancreas yn cynhyrchu unrhyw inswlin
  • Math 2 - pan nad yw'r pancreas yn cynhyrchu digon o inswlin neu pan nad yw celloedd y corff yn adweithio i inswlin

Mae'r pwnc hwn am ddiabetes math 1. Darllenwch ragor am diabetes math 2.

Mae math arall o ddiabetes, o'r enw diabetes cyfnod cario, yn digwydd ymhlith rhai menywod beichiog ac mae'n tueddu i ddiflannu ar ôl genedigaeth.

Mae'n bwysig iawn cael diagnosis o ddiabetes cyn gynted â phosibl, oherwydd bydd yn gwaethygu'n gynyddol os na chaiff ei drin.

Felly, dylech fynd i weld eich meddyg teulu os oes gennych symptomau, sy'n cynnwys teimlo'n sychedig, troethi'n fwy aml nag arfer a theimlo'n flinedig drwy'r amser (gweler y rhestr isod am fwy o symptomau diabetes).

Diabetes math 1 a math 2

Gall diabetes math 1 ddatblygu ymhlith pobl o bob oedran ond fel arfer, mae'n ymddangos cyn bod pobl yn 40 oed, yn enwedig yn ystod plentyndod. Dyma pam mae'n cael ei alw'n ddiabetes yr ifanc neu ddiabetes cychwyn cynnar weithiau.

Yn achos diabetes math 1, ni fydd y pancreas (chwarren fechan tu ôl y stumog) yn cynhyrchu inswlin - yr hormon sy'n rheoleiddio lefelau glwcos y gwaed. Dyma hefyd pam mae'n cael ei alw'n ddiabetes inswlin-ddibynnol weithiau.

Os bydd lefel y glwcos yn y gwaed yn rhy uchel, gall wneud niwed difrifol i organau'r corff gydag amser.

Yn achos diabetes math 2, naill ai nid yw'r corff yn cynhyrchu digon o inswlin i weithio'n gywir neu nid yw celloedd y corff yn adweithio i inswlin. Diabetes math 2 sydd ar oddeutu 90% o oedolion â diabetes ac mae'n tueddu i ddatblygu'n ddiweddarach mewn bywyd na math 1.

Symptomau diabetes

Bydd symptomau diabetes yn digwydd gan fod y diffyg inswlin yn golygu bod glwcos yn aros yn y gwaed ac nid yw'n cael ei ddefnyddio fel tanwydd ar gyfer egni.

Mae eich corff yn ceisio gostwng lefelau glwcos y gwaed trwy gael gwared ar y glwcos gormodol yn eich wrin.

Mae symptomau nodweddiadol yn cynnwys:

  • teimlo'n sychedig iawn
  • troethi'n fwy aml na'r arfer, yn enwedig yn y nos
  • teimlo'n flinedig iawn
  • colli pwysau a cholli swmp cyhyrau

Fel arfer, mae symptomau diabetes math 1 yn datblygu'n gyflym iawn ymhlith pobl ifanc (dros ychydig ddiwrnodau neu wythnosau). Ymhlith oedolion, mae'r symptomau'n aml yn cymryd mwy o amser i ddatblygu (ychydig fisoedd).

Achosion diabetes math 1

Mae diabetes math 1 yn digwydd gan nad yw'r corff yn gallu cynhyrchu inswlin, sy'n symud glwcos o'ch gwaed ac i'ch celloedd i'w ddefnyddio ar gyfer egni.

Heb inswlin, bydd eich corff yn torri ei fraster a'i gyhyrau ei hun i lawr, gan arwain at golli pwysau. Gall hyn arwain at gyflwr byrdymor difrifol o'r enw cetoasidosis diabetig, pan fydd llif y gwaed yn mynd yn asidig a gallwch ddatblygu dadhydradiad ar lefel beryglus.

Mae diabetes math 1 yn gyflwr hunanimíwn, pan fydd y system imiwnedd (amddiffyniad naturiol y corff yn erbyn haint a salwch) yn camgymryd y celloedd yn eich pancreas yn gelloedd niweidiol ac yn ymosod arnynt.

Darllenwch ragor am achosion diabetes math 1.

Trin diabetes math 1

Mae'n bwysig cael diagnosis o ddiabetes mor gynnar â phosibl, er mwyn dechrau triniaeth.

Does dim modd iacháu diabetes, ond nod triniaeth yw cadw lefelau glwcos eich gwaed mor normal â phosibl a rheoli eich symptomau, i atal problemau iechyd rhag datblygu'n ddiweddarach mewn bywyd.

Os cewch ddiagnosis o ddiabetes, cewch eich cyfeirio at dîm gofal diabetes i gael triniaeth arbenigol a monitro.

Oherwydd nad yw eich corff yn gallu cynhyrchu inswlin, bydd angen pigiadau rheolaidd arnoch o inswlin i gadw'ch lefel glwcos ar lefel normal. Bydd rhywun yn dangos i chi sut i wneud hyn a sut i baru'r inswlin rydych chi'n ei gymryd trwy bigiad â'r bwyd rydych chi'n ei fwyta, gan gyfrif am lefel glwcos eich gwaed a faint o ymarfer corff rydych chi'n ei wneud.

Mae sawl math gwahanol o bigiadau inswlin, bob un ohonynt yn gweithio ychydig yn wahanol. Mae rhai'n para hyd at ddiwrnod cyfan (hir-weithredol), rhai'n para hyd at wyth awr (byr-weithredol) a rhai'n gweithio'n gyflym ond ddim yn para'n hir iawn (cyflym-weithredol). Fwy na thebyg, bydd angen cyfuniad o wahanol baratoadau inswlin arnoch.

Mae opsiynau eraill ar gael yn lle pigiadau inswlin, ond mae'r rhain yn addas i nifer bach o gleifion yn unig. Dyma'r rhain:

  • therapi pwmp inswlin - pan fydd dyfais fechan yn pwmpio inswlin yn gyson i'ch llif gwaed (ar gyflymder dan eich rheolaeth chi) trwy nodwydd sydd wedi'i rhoi o dan y croen
  • trawsblannu celloedd ynysoedd - pan fydd celloedd iach sy'n cynhyrchu inswlin, o bancreas rhoddwr marw, yn cael eu mewnblannu i bancreas rhywun sydd â diabetes math 1 (darllenwch y meini prawf ar gyfer trawsblaniad ynysoedd yn yr adran 'triniaeth' isod).
  • trawsblaniad pancreas cyfan

Darllenwch ragor am wneud diagnosis o ddiabetes a trin diabetes math 1.

Cymhlethdodau

Os na chaiff diabetes ei drin, gall achosi nifer o wahanol broblemau iechyd. Gall llawer iawn o glwcos ddifrodi gwaedlestri, nerfau ac organau.

Mae hyd yn oed cynnydd bach mewn lefel glwcos, nad yw'n achosi unrhyw symptomau, yn gallu cael effeithiau niweidiol yn y tymor hir.

Darllenwch ragor am cymhlethdodau diabetes math 1.

Byw gyda diabetes

Os oes diabetes math 1 arnoch, bydd angen i chi ofalu am eich iechyd yn ofalus iawn. Trwy ofalu am eich iechyd, bydd trin eich diabetes yn haws a bydd hyn yn lleihau'r risg y byddwch yn datblygu cymhlethdodau.

Er enghraifft, bydd bwyta diet iach a chytbwys a gwneud ymarfer corff yn rheolaidd yn gostwng lefel glwcos eich gwaed. Bydd rhoi'r gorau i ysmygu (os ydych chi'n ysmygu) hefyd yn lleihau'r risg y byddwch yn datblygu clefyd cardiofasgwlaidd.

Darllenwch ragor am byw gyda diabetes.

^^ Yn ôl i’r brig

Symptomau

Gall symptomau diabetes math 1 ddatblygu'n gyflym iawn (dros ychydig ddiwrnodau neu wythnosau), yn enwedig ymhlith plant.

Ymhlith oedolion hŷn, gall y symptomau gymryd mwy o amser i ddatblygu (ychydig fisoedd) yn aml.

Fodd bynnag, dylent ddiflannu pan fyddwch chi'n dechrau cymryd inswlin a byddwch chi'n cael y cyflwr o dan reolaeth.

Dyma brif symptomau diabetes:

  • teimlo’n sychedig iawn
  • troethi'n fwy aml nag arfer, yn enwedig yn y nos
  • teimlo'n flinedig iawn
  • colli pwysau a cholli swmp cyhyrau
  • cosi yn ardal yr organau cenhedlu, neu ddioddef o'r llindag (haint burum) yn rheolaidd
  • golwg aneglur, oherwydd bod lens y llygaid yn newid siâp
  • briwiau a chlwyfau yn araf i wella

Gall chwydu neu anadlu trwm iawn hefyd ddigwydd yn ddiweddarach. Dyma arwydd peryglus ac mae angen triniaeth ysbyty ar ei gyfer ar unwaith.

Dylech fynd at eich meddyg teulu ar unwaith os ydych chi'n amau bod diabetes gennych.

Pryd i gael sylw meddygol ar frys

Dylech gael sylw meddygol ar frys os oes gennych ddiabetes ac rydych yn datblygu:

  • colli awydd bwyd
  • cyfog neu chwydu
  • tymheredd uchel
  • poen stumog
  • anadl sy'n arogli o ffrwythau - gallai arogli'n debyg i losin pear drops neu farnais ewinedd (bydd pobl eraill fel arfer yn gallu ei anadlu, ond ni fyddwch chi'n gallu gwneud)

Hypoglycaemia (glwcos gwaed isel)

Os bydd diabetes gennych, gall lefelau glwcos eich gwaed fynd yn isel iawn. Hypoglycaemia (neu 'hypo') yw'r enw ar hyn, ac mae'n digwydd am fod unrhyw inswlin yn eich corff wedi symud gormod o glwcos allan o'ch llif gwaed.

Yn y rhan fwyaf o achosion, bydd hypoglycaemia'n digwydd os byddwch yn cymryd gormod o inswlin, er y gall ddigwydd os byddwch yn colli pryd bwyd, yn ymarfer corff yn egnïol iawn, neu'n yfed alcohol ar stumog wag.

Mae symptomau 'hypo' yn cynnwys:

  • teimlo'n sigledig ac yn bigog
  • chwysu
  • merwino yn y gwefusau
  • teimlo'n wan
  • teimlo'n ddryslyd
  • llwgu
  • cyfog (teimlo eisiau chwydu)

Gellir rheoli 'hypo' yn syml drwy fwyta neu yfed rhywbeth sy'n cynnwys siwgr.

Os na chaiff 'hypo' ei reoli, gall arwain at ddryswch, siarad yn aneglur ac, yn y pen draw, anymwybyddiaeth.

Os bydd hyn yn digwydd, bydd angen i chi gael pigiad o hormon o'r enw glwcagon ar frys. Mae glwcagon yn codi lefel y glwcos yn eich gwaed.

Hyperglycaemia (glwcos gwaed uchel)

Oherwydd y bydd diabetes yn digwydd gan nad yw eich corff yn gallu cynhyrchu unrhyw inswlin o gwbl, neu ddigon o inswlin i reoli lefel glwcos eich gwaed, gall lefelau glwcos eich gwaed fynd yn uchel iawn. Bydd hyn yn digwydd am nad oes unrhyw inswlin i symud glwcos allan o'ch llif gwaed ac i mewn i'ch celloedd i gynhyrchu egni.

Os bydd lefelau glwcos eich gwaed yn mynd yn rhy uchel, efallai y byddwch yn dioddef hyperglycaemia. Mae symptomau hyperglycaemia yn debyg i brif symptomau diabetes, ond gallant ddigwydd yn sydyn a bod yn fwy difrifol. Maent yn cynnwys:

  • sychder eithriadol
  • ceg sych
  • golwg aneglur
  • teimlo'n gysglyd
  • angen i droethi'n fynych

Heb ei drin, gall hyperglycaemia arwain at getoasidosis diabetig. Dyma gyflwr difrifol, pan fydd y corff yn dechrau torri braster a chyhyr i lawr i greu egni yn lle glwcos. Mae hyn yn arwain at groniad o asidau yn eich gwaed, sy'n gallu achosi chwydu, dadhydradiad, anymwybyddiaeth a marwolaeth hyd yn oed.

Mae gan wefan Diabetes UK ragor o wybodaeth am symptomau diabetes.

^^ Yn ôl i’r brig

Diagnosis

Mae'n bwysig gwneud diagnosis o ddiabetes mor gynnar â phosibl, er mwyn gallu dechrau triniaeth.

Os cewch symptomau diabetes, dylech fynd i weld eich meddyg teulu cyn gynted ag y bo modd. Bydd yn eich holi ynglŷn â'ch symptomau ac yn gofyn am brawf wrin a prawf gwaed.

Profion wrin a gwaed

Cynhelir profion ar eich sampl wrin i weld a yw’n cynnwys glwcos. Nid yw wrin yn cynnwys glwcos fel arfer, ond os bydd diabetes gennych, gall rhywfaint o glwcos orlifo drwy'r arennau ac i mewn i'r wrin. Efallai hefyd y bydd profion yn cael eu cynnal ar eich wrin am getonau (cemegau) sy'n arwydd o ddiabetes math 1.

Os bydd eich wrin yn cynnwys glwcos, gall prawf gwaed gael ei ddefnyddio i gadarnhau'r diagnosis o ddiabetes. Cymerir sampl o'ch gwaed yn y bore, cyn i chi gael unrhyw beth i'w fwyta, a bydd prawf yn cael ei wneud arno i fesur y lefelau glwcos yn eich gwaed.

Os nad yw eich lefelau glwcos yn ddigon uchel i’ch meddyg allu gwneud diagnosis o ddiabetes, mae’n bosibl y bydd rhaid i chi gael prawf goddefedd glwcos geneuol (OGTT), sy'n cael ei alw'n brawf goddefedd glwcos (GTT) weithiau hefyd.

Ar ôl i chi yfed diod glwcos, cymerir samplau o'ch gwaed bob hanner awr am ddwy awr. Bydd y samplau'n cael eu profi i weld sut mae eich corff yn delio â’r glwcos.

Hemoglobin glycedig (HbA1c)

Mae prawf hemoglobin glycedig (HbA1c) yn brawf gwaed arall sy'n gallu cael ei ddefnyddio i wneud diagnosis o ddiabetes.

Ymhlith pobl sydd eisoes wedi cael diagnosis o ddiabetes, mae prawf HbA1c yn aml yn cael ei ddefnyddio i ddangos pa mor dda y mae eu diabetes yn cael ei reoli.

Mae prawf HbA1c yn rhoi lefel glwcos cyfartalog eich gwaed dros y ddau i dri mis diwethaf. Gall y canlyniadau ddangos a yw'r mesurau rydych chi'n eu cymryd i reoli eich diabetes yn gweithio.

Profion gwrthgyrff

Mae profion gwaed ar gael sy'n profi am wrthgyrff penodol a all amlygu diabetes math 1.

Os ydych wedi cael diagnosis o ddiabetes, mae mesur eich HbA1c o leiaf ddwywaith y flwyddyn yn cael ei argymell. Ond, efallai bydd angen i'ch HbA1c gael ei fesur yn amlach:

  • os ydych wedi cael diagnosis o ddiabetes yn ddiweddar
  • os yw'r lefel glwcos yn eich gwaed yn parhau'n rhy uchel
  • os yw eich cynllun triniaeth wedi newid

Yn wahanol i brofion eraill, fel y GTT, gall prawf HbA1c gael ei gynnal rywbryd yn ystod y diwrnod ac nid oes angen unrhyw baratoadau arbennig ar ei gyfer, fel ymprydio. Fodd bynnag, mae'n llai dibynadwy mewn rhai sefyllfaoedd, er enghraifft yn ystod beichiogrwydd.

Oherwydd y manteision sy'n gysylltiedig â phrawf HbA1c, dyma'r dull o ddewis ar gyfer asesu pa mor dda y mae lefelau'r glwcos yn y gwaed yn cael eu rheoli gan rywun â diabetes.

Hefyd, mae HbA1c yn cael ei ddefnyddio fwyfwy fel prawf diagnostig ar gyfer diabetes math 2 ac fel prawf sgrinio i bobl sydd â risg fawr o ddatblygu diabetes.

^^ Yn ôl i’r brig

Triniaeth

Nid oes iachâd ar gyfer diabetes, felly nod triniaeth yw cadw lefelau glwcos eich gwaed mor normal â phosibl a rheoli eich symptomau er mwyn atal problemau iechyd rhag datblygu yn ddiweddarach yn eich bywyd.

Os byddwch wedi cael diagnosis o ddiabetes, cewch eich cyfeirio ar gyfer triniaeth arbenigol gan dîm gofal diabetes. Bydd eich tîm gofal yn gallu esbonio eich cyflwr yn fanwl i chi a'ch helpu i ddeall eich triniaeth. Hefyd, byddant yn monitro'ch cyflwr yn fanwl er mwyn nodi unrhyw broblemau iechyd a all ddigwydd.

Triniaeth inswlin

Bydd diabetes math 1 yn digwydd am nad yw eich corff yn gallu cynhyrchu digon o inswlin. Oherwydd hyn, bydd angen i chi gael triniaeth inswlin rheolaidd er mwyn cadw'ch lefelau glwcos yn normal.

Daw inswlin ar ffurf nifer o baratoadau gwahanol, ac mae pob un ohonynt yn gweithio ychydig yn wahanol. Er enghraifft, mae rhai yn para hyd at ddiwrnod cyfan (hir-weithredol), mae rhai yn para hyd at wyth awr (byr-weithredol) ac mae rhai yn gweithio'n gyflym ond nid ydynt yn para'n hir iawn (cyflym-weithredol). Mae eich triniaeth yn debygol o gynnwys cyfuniad o'r paratoadau inswlin gwahanol hyn.

Pigiadau inswlin

Yn y rhan fwyaf o achosion o ddiabetes math 1, hwyrach y bydd angen i chi gael pigiadau inswlin. Mae'n rhaid chwistrellu inswlin, oherwydd pe byddai'n cael ei gymryd ar ffurf tabled, byddai'n cael ei dorri i lawr yn eich stumog - fel bwyd - ac ni fyddai'n gallu mynd i mewn i'ch llif gwaed.

Pan gewch ddiagnosis gyntaf, bydd eich tîm gofal diabetes yn eich helpu gyda'ch pigiadau inswlin, cyn dangos i chi sut a pha bryd i'w gwneud eich hun. Yn ogystal, byddant yn dangos sut y bydd angen i chi storio'ch inswlin a gwaredu'ch nodwyddau yn gywir.

Bydd pigiadau inswlin yn cael eu rhoi gan ddefnyddio pen pigiadau; enwau eraill ar hwn yw pen inswlin neu awto-bigiad. Ond, gall pigiadau gael eu rhoi weithiau gan ddefnyddio chwistrell. Bydd ar y rhan fwyaf o bobl angen rhwng 2 i 4 pigiad y diwrnod.

Gall eich meddyg teulu neu’ch nyrs diabetes ddysgu un o'ch ffrindiau agos, neu berthynas, sut i roi pigiad o inswlin yn gywir hefyd.

Therapi pwmp inswlin

Dull amgen o chwistrellu inswlin yw therapi pwmp inswlin. Mae pwmp inswlin yn ddyfais fechan sy’n dal yr inswlin ac mae tua’r un maint â phecyn o gardiau.

Bydd y pwmp yn cael ei gysylltu â chi drwy ddarn hir o diwb tenau sydd â nodwydd ar ei ben, sy’n cael ei gosod o dan eich croen. Bydd y rhan fwyaf o bobl yn rhoi’r nodwydd yn eu stumog, ond gallech ddefnyddio'ch cluniau, morddwydydd, pen-ôl neu’ch breichiau hefyd.

Mae’r pwmp yn galluogi inswlin i lifo'n ddi-dor i’ch llif gwaed ar gyflymder y gallwch ei reoli. Mae hyn yn golygu na fydd angen i chi roi pigiadau i chi’ch hun mwyach, er y bydd yn rhaid i chi fonitro lefelau glwcos eich gwaed yn fanwl iawn er mwyn sicrhau eich bod yn cael y lefel gywir o inswlin.

Gall therapi pwmp inswlin gael ei ddefnyddio gan oedolion, pobl ifanc yn eu harddegau, a phlant (dan oruchwyliaeth oedolyn) sydd â diabetes math 1. Fodd bynnag, efallai na fydd yn addas i bawb. Fe all eich tîm gofal diabetes awgrymu therapi pwmp os byddwch yn cael glwcos gwaed isel (hypoglycaemia) yn aml.

Mae rhagor o wybodaeth am inswlin ar gael ar wefan Diabetes UK.

Monitro'r lefel glwcos yn y gwaed

Rhan bwysig o'ch triniaeth fydd gwneud yn siwr bod lefel y glwcos yn eich gwaed mor normal a sefydlog ag y bo modd.

Byddwch yn gallu rheoli hyn trwy ddefnyddio triniaeth inswlin a thrwy fwyta deiet iach a chytbwys, ond bydd rhaid i chi hefyd wirio'r lefelau glwcos yn eich gwaed yn rheolaidd er mwyn gwneud yn siwr nad ydynt yn rhy uchel nac yn rhy isel.

Gall ymarfer corff, salwch, straen, yfed alcohol, cymryd meddyginiaethau eraill ac, i fenywod, newidiadau i'ch lefelau hormonau yn ystod y mislif, oll effeithio ar lefelau'r glwcos yn eich gwaed.

Yn y rhan fwyaf o achosion, bydd angen i chi wirio'ch lefelau glwcos yn ystod y dydd, gartref ac yn y gwaith neu'r ysgol, gan ddefnyddio prawf gwaed pigiad blaen bys syml. Gall fod angen i chi wneud hyn hyd at bedair gwaith y dydd, neu fwy, gan ddibynnu ar y math o driniaeth inswlin rydych yn ei chymryd. Bydd eich tîm gofal diabetes yn siarad â chi am y lefel ddelfrydol i chi o glwcos yn y gwaed.

Y lefel glwcos arferol yw 4.0-7.0 mmol/l cyn prydau a llai na 9.0 mmol/l ddwy awr ar ôl prydau. Ystyr Mmol/l yw milimolau y litr, ac mae'n ddull o fesur y crynodiad glwcos yn eich gwaed.

Mae rhagor o wybodaeth ar profi'r lefelau glwcos yn eich gwaed ar gael ar wefan Diabetes UK.

Gwirio'r lefelau glwcos yn eich gwaed

Byddwch yn monitro'r glwcos yn eich gwaed bob dydd i wirio'ch lefelau.

Hefyd, bydd eich meddyg teulu neu'ch tîm gofal diabetes yn cynnal prawf gwaed gwahanol bob 2 i 6 mis, o'r enw prawf HbA1c.

Bydd hwn yn rhoi gwell syniad o ba mor dda mae'ch cynllun triniaeth yn gweithio, trwy fesur pa mor sefydlog oedd eich lefelau glwcos dros y 6-12 wythnos flaenorol.

Mae'n mesur lefel yr hemoglobin, sef y sylwedd yng nghelloedd coch y gwaed sy'n cario ocsigen ac sydd â glwcos ynghlwm wrtho. Gall lefel HbA1c uchel olygu bod lefel y glwcos yn eich gwaed yn gyson uchel a bod angen newid eich cynllun triniaeth diabetes.

Y targed HbA1c delfrydol i bobl â diabetes yw islaw 48 mmol/mol.

Mae rhagor o wybodaeth am lefelau glwcos yn y gwaed ar gael ar wefan Diabetes UK.

Trin hypoglycaemia (glwcos gwaed isel)

Gall hypoglycaemia ddigwydd pan fydd y lefelau glwcos yn eich gwaed yn mynd yn isel iawn. Mae'n debygol y byddwch yn datblygu hypoglycaemia o dro i dro.

Gall hypoglycaemia (neu 'hypo') ysgafn wneud i chi deimlo'n sigledig, yn wan, ac yn llwglyd, a gellir ei reoli trwy fwyta neu yfed rhywbeth sy'n cynnwys siwgr, fel diod befriog (nid math deiet), ciwbiau siwgr, neu resins. Efallai hefyd y byddwch yn gallu cymryd glwcos pur, ar ffurf tabled neu hylif, os bydd angen i chi reoli symptomau hypo'n gyflym.

Fodd bynnag, os byddwch yn datblygu hypoglycaemia difrifol, gallwch fynd yn gysglyd ac yn ddryslyd, a gallwch fynd yn anymwybodol hyd yn oed. Os bydd hyn yn digwydd, bydd angen cymorth rhywun arall arnoch, a all roi gel glwcos i chi sy'n cael ei rwbio i'ch bochau, neu bigiad o glwcagon i mewn i'ch cyhyr. Hormon yw glwcagon sy'n codi eich lefelau glwcos gwaed yn sydyn.

Gall eich tîm gofal diabetes ddangos i nifer o aelodau'ch teulu a'ch ffrindiau agos sut i roi pigiad glwcagon neu roi gel glwcos i chi, pe bai ei angen arnoch.

Pan fyddwch yn dechrau dod ato'ch hun, bydd angen i chi fwyta rhywbeth sy'n cynnwys siwgr pan fyddwch yn ddigon effro i wneud hynny. Os byddwch yn mynd yn anymwybodol o ganlyniad i hypoglycaemia, mae risg y gall ddigwydd eto ymhen rhai oriau, felly bydd angen i chi orffwys wedi hynny a chael rhywun gyda chi'n gwmni.

Os na fydd y pigiad glwcagon i mewn i'ch cyhyr yn gweithio ac rydych yn dal yn gysglyd neu'n anymwybodol 10 munud ar ôl y pigiad, bydd angen sylw meddygol brys arnoch.

Bydd angen i chi gael pigiad arall o glwcagon yn syth i mewn i wythïen, a rhaid i weithiwr gofal iechyd proffesiynol hyfforddedig roi'r pigiad i chi.

Os oes gennych ddiabetes math 1, fe'ch cynghorir i gadw manylion adnabod gyda chi fel bod pobl yn gwybod am y broblem os byddwch chi'n cael pwl o hypoglycaemia.

Trawsblaniad celloedd ynysoedd

Gallai rhai pobl â diabetes math 1 elw o driniaeth gymharol newydd o'r enw trawsblaniad celloedd ynysoedd. Yn y driniaeth, bydd celloedd ynysoedd iach o bancreas rhoddwr marw yn cael eu mewnblannu ym mhancreas unigolyn â diabetes math 1.

Yn 2008, cyflwynwyd rhaglen trawsblannu celloedd ynysoedd, wedi'i hariannu gan y llywodraeth, ac mae'r driniaeth bellach ar gael drwy'r GIG i bobl sy'n bodloni meini prawf penodol (gweler isod).

Gallech fod yn addas i gael trawsblaniad celloedd ynysoedd:

  • os ydych wedi cael dau hypo difrifol, neu fwy, yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf ac nid oes gennych ymwybyddiaeth dda o hypoglycaemia
  • os ydych wedi cael trawsblaniad aren sydd wedi gweithio, hypos difrifol ac ymwybyddiaeth wael o hypoglycaemia, neu reolaeth wael ar glwcos gwaed, hyd yn oed ar ôl derbyn y driniaeth feddygol orau

Efallai na fyddwch yn addas i gael trawsblaniad celloedd ynysoedd:

  • os ydych chi'n pwyso dros 85kg (13 stôn 5.4 pwys)
  • os nad yw'ch arennau'n gweithio'n dda iawn
  • os oes angen llawer o inswlin arnoch – er enghraifft, dros 50 uned y dydd i unigolyn 70kg (11 stôn)

Mae trawsblaniad celloedd ynysoedd yn weithdrefn isel ei risg, sy'n cael ei chynnal o dan anesthetig lleol.

Mae tystiolaeth fod hon yn weithdrefn effeithiol ar gyfer lleihau risg hypos difrifol. Hyd yn hyn, mae canlyniadau trawsblaniadau celloedd ynysoedd a gyflawnwyd yn y Deyrnas Unedig wedi dangos gostyngiad sylweddol yn nifer yr hypos o 23 hypo yr unigolyn y flwyddyn cyn y trawsblaniad, i lai nag un hypo y flwyddyn yr unigolyn ar ôl y trawsblaniad.

Mae rhagor o wybodaeth am trawsblaniadau celloedd ynysoedd a hypoglycaemia ar gael ar wefan Diabetes UK.

Trawsblaniad pancreas

Gallai trawsblaniad pancreas gael ei gynnig ar yr un pryd i bobl sydd â diabetes math 1, sy'n cael trawsblaniad aren gan roddwr.

Gallai pobl eraill gael cynnig trawsblaniad pancreas ar ôl iddynt gael trawsblaniad aren, gan eu bod eisoes yn cymryd tabledi gwrth-ymwrthiant.

Os byddwch yn cael pyliau mynych o hypoglycaemia difrifol sy'n rhoi bywyd yn y fantol, gallai trawsblaniad pancreas gael ei argymell hefyd.

Yn ystod y llawdriniaeth, bydd pancreas iach gan roddwr yn cael ei osod yn lle'ch pancreas diffygiol. Trwy hyn, byddwch yn cael ffynhonnell newydd o inswlin.

Mae trawsblaniadau pancreas yn llawdriniaethau cymhleth ac, fel mathau eraill o lawdriniaeth fawr, mae risg cymhlethdodau. Yn y Deyrnas Unedig, mae tua 200 o drawsblaniadau pancreas yn cael eu cynnal bob blwyddyn, gyda thros 300 o bobl ar y rhestr aros.

Rhaid aros rhwng blwyddyn a dwy flynedd am drawsblaniad pancreas, oherwydd bod prinder organau addas.

Trin hyperglycaemia

Gall hyperglycaemia ddigwydd pan fydd y lefelau glwcos yn eich gwaed yn mynd yn rhy uchel. Gall ddigwydd am nifer o resymau, fel bwyta gormod, bod yn anhwylus, neu beidio â chymryd digon o inswlin.

Os byddwch yn datblygu hyperglycaemia, gall fod angen i chi addasu'ch deiet neu ddos eich inswlin, er mwyn cadw'ch lefelau glwcos yn normal. Bydd eich tîm gofal diabetes yn gallu'ch cynghori ynghylch y ffordd orau o wneud hyn.

Os na chaiff hyperglycaemia ei drin, gall arwain at gyflwr o'r enw cetoasidosis diabetig, pan fydd y corff yn dechrau torri brasterau i lawr i greu egni yn lle glwcos, a bydd hynny'n arwain at getonau (asidau) yn cronni yn eich gwaed.

Mae cetoasidosis diabetig yn ddifrifol iawn ac os na chaiff ei drin yn gyflym, gall arwain at anymwybyddiaeth ac, yn y pen draw, at farwolaeth.

Mae arwyddion cetoasidosis diabetig yn cynnwys:

  • troethi'n fynych
  • syched
  • blinder a lludded (diffyg egni)
  • golwg aneglur
  • poen abdomenol (stumog)
  • cyfog a chwydu
  • anadlu dwfn
  • arogl cetonau ar eich anadl (fel arogl 'pear drops')
  • ymgwympo ac anymwybyddiaeth

Bydd eich tîm gofal iechyd yn eich cynghori sut i leihau risg cetoasidosis trwy brofi eich gwaed eich hun am getonau gan ddefnyddio stripiau mesur cetonau gwaed, os byddwch yn anhwylus.

Os byddwch yn datblygu cetoasidosis diabetig, bydd angen i chi gael triniaeth frys yn yr ysbyty. Byddwch yn cael inswlin yn uniongyrchol i mewn i wythïen (yn fewnwythiennol). Os byddwch wedi dadhydradu, gall fod angen i chi gael hylifau eraill hefyd trwy ddiferiad, gan gynnwys hydoddiant halen a photasiwm.

Mae rhagor o wybodaeth am cetoasidosis diabetig ar gael ar wefan Diabetes UK.

Triniaethau eraill

Gall diabetes math 1 arwain at gymhlethdodau hirdymor. Os bydd y cyflwr gennych, bydd gennych fwy o risg datblygu clefyd y galon, strôc a clefyd yr arennau. I leihau'r siawns, efallai y cewch eich cynghori i gymryd:

  • meddyginiaethau gwrth-orbwysedd i reoli pwysedd gwaed uchel
  • statin – fel simvastatin – i ostwng lefelau colesterol uchel
  • dos isel o aspirin i atal strôc
  • atalydd ensym trawsnewid angiotensin (ACE) – fel enalapril, lisnopril neu ramipril, os yw arwyddion cynnar clefyd diabetig yr arennau gennych

Mae presenoldeb meintiau bach o brotein o'r enw albwmin yn eich wrin yn arwydd o glefyd diabetig yr arennau. Gellir ei wrthdroi yn aml os caiff ei drin yn ddigon cynnar.

Safonau gofal ar gyfer diabetes

Nod trin diabetes yw helpu pobl sydd â'r cyflwr i reoli'r lefelau glwcos yn y gwaed a lleihau'r risg y byddant yn datblygu cymhlethdodau yn y dyfodol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi cynllun o'r enw Law yn Llaw at Iechyd – Cynllun Cyflawni ar gyfer Diabetes. Mae'r cynllun hwn yn amlinellu beth mae'r Llywodraeth yn dymuno'i gyflawni o ran atal, darganfod a thrin diabetes yng Nghymru, hyd at ac yn cynnwys 2016.

Yn ogystal, mae Fframwaith Gwasanaeth Cenedlaethol ar gyfer Diabetes yng Nghymru. Bydd gweithredu hwn fesul cam yn arwain at wella ansawdd gofal a thriniaeth y bobl sy'n byw gyda diabetes.

Mae rhagor o wybodaeth am y gofal gan weithwyr gofal iechyd proffesiynol ar gael ar wefan Diabetes UK.

^^ Yn ôl i’r brig

Cymhlethdodau

Os na chaiff diabetes ei drin, gall arwain at nifer o wahanol broblemau iechyd. Gall lefelau uchel o glwcos wneud niwed i waedlestri, nerfau ac organau.

Gall lefel glwcos ychydig yn uchel, nad yw'n achosi unrhyw symptomau, hyd yn oed gael effaith niweidiol tymor hir.

Clefyd y galon a strôc

Os bydd diabetes gennych, byddwch bum gwaith yn fwy tebygol ddatblygu clefyd y galon neu gael strôc.

Bydd cyfnodau hir o reoli lefelau glwcos gwaed yn wael yn cynyddu'r tebygolrwydd o ddatblygu atherosglerosis (sef pan fydd eich gwaedlestri'n caledu ac yn culhau).

Gall hyn arwain at gyflenwad gwaed gwael i'ch calon, gan achosi angina (poen mud tynn neu drwm yn y frest). Mae hefyd yn cynyddu'r siawns y bydd gwaedlestr yn eich calon neu'ch ymennydd yn blocio'n gyfan gwbl, gan achosi trawiad ar y galon, neu strôc.

Niwed i'r nerfau

Gall lefelau glwcos gwaed uchel niweidio gwaedlestri bach eich nerfau. Gall hyn arwain at boen merwino neu losgi sy'n lledaenu o'ch bysedd a bysedd eich traed i fyny drwy'ch coesau a'ch breichiau. Os effeithir ar y nerfau yn eich system dreulio, gallech ddioddef o gyfog, chwydu, dolur rhydd neu rhwymedd.

Retinopathi

Mae retinopathi yn gyflwr lle bydd y retina (yr haen feinwe sensitif i olau) yng nghefn y llygad yn cael ei niweidio. Gall y gwaedlestri yn y retina flocio, ollwng neu dyfu'n afreolaidd. Bydd hyn yn atal y golau rhag pasio drwy'ch retina'n llawn. Os na chaiff ei drin, gall niweidio'ch golwg.

Y gorau byddwch chi'n rheoli'r lefelau siwgr yn eich gwaed, y llai o risg fydd gennych o ddatblygu problemau difrifol y llygaid. Mae archwiliad blynyddol o'r llygaid gan arbenigwr (offthalmolegydd neu optometrydd) yn gallu helpu i sylwi'n fuan ar arwyddion problem ddifrifol posibl ar y llygaid, fel y gall gael ei thrin.

Darllenwch am sgrinio'r llygaid os oes diabetes gennych

O'i ganfod yn ddigon cynnar, gall retinopathi diabetig gael ei reoli gan ddefnyddio triniaeth laser. Fodd bynnag, dim ond diogelu'r golwg sydd gennych y bydd hyn yn ei wneud, yn hytrach na'i wella.

Clefyd yr arennau

Os bydd gwaedlestri bach eich aren yn blocio ac yn gollwng, bydd eich arennau'n gweithio'n llai effeithiol.

Mewn achosion prin, difrifol, gall hyn arwain at methiant yr arennau a'r angen am dialysis (triniaeth i gopïo gweithrediadau'r arennau). Mewn ambell achos, gallai fod angen trawsblaniad yr arennau.

Problemau'r traed

Gall niwed i nerfau'r traed olygu y gall toriadau a briwiau bach fynd yn ddisylw, a gall hyn achosi i wlser y traed ddatblygu. Bydd rhyw un o bob 10 o bobl â diabetes yn cael wlserau'r traed, sy'n gallu achosi haint ddifrifol.

Os byddwch chi'n datblygu niwed i'r nerfau, dylech archwilio'ch traed bob dydd a rhoi gwybod i'ch meddyg, nyrs neu bodiatrydd am unrhyw newidiadau. Chwiliwch am ddoluriau a thoriadau sydd ddim yn gwella, am chwyddo ac am groen sy'n teimlo'n boeth i gyffwrdd ag ef. Dylech gael archwiliad traed o leiaf unwaith y flwyddyn hefyd.

Camweithredu rhywiol

Gall niwed i'r nerfau a'r gwaedlestri arwain at problemau gyda chodiad ymhlith dynion â diabetes, yn enwedig dynion sy'n ysmygu. Fel arfer, gellir ei drin gan ddefnyddio meddyginiaeth.

Gall menywod â diabetes ddioddef:

  • llai o ysfa rywiol (colli libido)
  • llai o bleser o gyfathrach rywiol
  • sychder y wain
  • llai o allu i gael orgasm
  • poen yn ystod cyfathrach rywiol

Os na fydd eich gwain yn iro'n ddigon neu os bydd cyfathrach rywiol yn boenus i chi, gallech ddefnyddio iraid y wain neu gel â dŵr yn sylfaen iddo.

Camesgor a marw-enedigaeth

Mae mwy o risg camesgoriad a marw-enedigaeth gan fenywod beichiog â diabetes. Os nad yw lefel glwcos eich gwaed yn cael ei rheoli’n ofalus yn union cyn beichiogi ac yn ystod camau cynnar y beichiogrwydd, mae mwy o risg hefyd y bydd eich baban yn datblygu nam geni difrifol.

Fel arfer, bydd menywod beichiog â diabetes yn cael eu harchwiliadau cyn geni mewn ysbyty neu glinig diabetes. Mae hyn yn caniatáu i feddygon gadw llygad barcud ar eu lefelau siwgr gwaed a rheoli eu dos inswlin yn haws.

Mae rhagor o wybodaeth am cymhlethdodau diabetes ar gael ar wefan Diabetes UK.

Gofalu am eich llygaid

Bydd Gwasanaeth Sgrinio Retinopatheg Diabetig Cymru (DRSSW) yn trefnu i chi gael archwiliad llygaid bob blwyddyn.  Dyma wasanaeth am ddim a sefydlwyd ar gyfer pob unigolyn cymwys sydd wedi'i gofrestru â diabetes yng Nghymru, er mwyn lleihau risg colli'r golwg oherwydd retinopathi diabetig. Os cewch ddiagnosis o ddiabetes, bydd eich meddyg teulu yn eich cyfeirio a dylech gael gwahoddiad i fynychu sgrinio o fewn 3 mis o gael eich cynnwys ar gofrestr DRSSW. Mae'n bwysig mynychu'ch sgrinio rheolaidd er mwyn darganfod retinopathi sydd â'r potensial i beri bygythiad i'ch golwg, gan fod triniaeth amserol yn hynod effeithiol ar gyfer atal y cyflwr rhag cynyddu.

^^ Yn ôl i’r brig

Byw gyda

Os bydd diabetes math 1 gennych, bydd angen i chi edrych ar ôl eich iechyd yn ofalus iawn.

Bydd gofalu am eich iechyd yn gwneud trin eich diabetes yn haws ac yn lleihau'r risg y byddwch yn datblygu cymhlethdodau.

Adolygiadau rheolaidd

Mae diabetes math 1 yn gyflwr hirdymor, felly byddwch mewn cysylltiad â'ch tîm gofal diabetes yn rheolaidd. Trwy ddatblygu perthynas dda gyda'r tîm, byddwch yn gallu trafod eich symptomau neu unrhyw bryderon yn hawdd.

Y mwyaf y bydd y tîm yn ei wybod, y mwyaf y gallant eich helpu. Yn ogystal, bydd eich meddyg teulu neu'ch tîm gofal diabetes angen archwilio'ch llygaid, eich traed a'ch nerfau yn rheolaidd, oherwydd gall diabetes effeithio ar y rhain hefyd.

Prawf HbA1c

Dylech gael prawf bob blwyddyn i weld pa mor dda mae eich diabetes yn cael ei reoli yn y tymor hir.

Bydd sampl o waed yn cael ei thynnu o'ch braich a bydd prawf o'r enw prawf HbA1c yn cael ei gynnal. Mae'n mesur faint o glwcos sydd yng nghelloedd coch eich gwaed a bydd yn rhoi lefelau glwcos eich gwaed ar gyfer y dau i dri mis cynt.

Targed HbA1c i'r rhan fwyaf o bobl â diabetes yw islaw 48 mmol/mol. Mae tystiolaeth sy'n dangos bod y lefel hon yn gallu gostwng risg cymhlethdodau, fel niwed i'r nerfau, clefyd y llygaid, clefyd yr arennau a chlefyd y galon.

Mae HbA1c islaw 58 mmol/mol yn cael ei argymell i'r bobl sydd mewn perygl o hypoglycaemia difrifol (sef lefel annormal o isel o glwcos yn y gwaed).

Mae rhagor o wybodaeth am prawf HbA1c ar gael ar wefan Diabetes UK.

Bwyta'n iach

Nid yw'n wir bod rhaid i chi ddilyn deiet arbennig os ydych yn dioddef o ddiabetes. Dylwch fwyta deiet iachus sy'n cynnwys llawer o ffibr, ffrwythau llysiau, a deiet isel o ran braster, halen a siwgr.

Darllenwch ragor am bwyta'n iach.

Bydd bwydydd gwahanol yn effeithio arnoch mewn ffyrdd gwahanol, felly mae'n bwysig gwybod beth i'w fwyta a pha bryd i gael y maint iawn o glwcos ar gyfer yr inswlin rydych yn ei gymryd. Bydd dietegydd diabetes yn gallu'ch helpu chi i weithio ar gynllun dietegol a all gael ei addasu at eich anghenion penodol chi.

Mae'n gwbl dderbyniol i bobl â diabetes fwyta carbohydradau. Bydd eich dietegydd yn esbonio 'cyfrif carbohydradau' i chi - cysylltu faint o inswlin sydd ei angen arnoch â faint o garbohydradau rydych chi'n eu bwyta neu eu hyfed.

Mae rhagor o wybodaeth am bwyta'n iach a cyfrif carbohydradau ac addasu lefelau inswlin ar gael ar wefan Diabetes UK.

Gwneud ymarfer corff yn rheolaidd

Mae gweithgarwch corfforol yn gostwng lefel glwcos eich gwaed, felly mae'n arbennig o bwysig i wneud ymarfer corff yn rheolaidd os bydd diabetes gennych.

Fel unrhyw un arall, dylech anelu at wneud o leiaf 150 munud (2 awr a 30 munud) o ymarfer corff cymedrol, fel beicio neu gerdded yn gyflym, o leiaf bum gwaith yr wythnos. Fodd bynnag, siaradwch â'ch meddyg teulu, neu'ch tîm gofal diabetes yn gyntaf cyn dechrau unrhyw weithgarwch newydd.

Gan y bydd ymarfer corff yn effeithio ar lefel glwcos eich gwaed, gall fod rhaid i chi a'ch tîm gofal addasu eich triniaeth inswlin neu'ch deiet i'w gadw'n sefydlog.

Peidio ag ysmygu

Os bydd diabetes gennych, bydd risg uwch gennych o ddatblygu clefyd cardiofasgwlaidd, fel trawiad ar y galon neu strôc.

Yn ogystal â chynyddu'ch risg fwy fyth, mae ysmygu hefyd yn cynyddu'ch risg o ddatblygu cyflyrau difrifol eraill sy'n gysylltiedig ag ysmygu, fel canser yr ysgyfaint.

Os hoffech roi'r gorau i ysmygu, gall eich meddyg teulu roi cynghor, cymorth a thriniaeth i'ch helpu i roi'r gorau iddi.

Darllenwch ragor am rhoi'r gorau i ysmygu.

Cyfyngu ar alcohol

Os bydd diabetes gennych, dim ond yn gymedrol y dylech yfed alcohol (os ydych yn ei yfed o gwbl), ac ni ddylech fyth yfed alcohol ar stumog wag. Gan ddibynnu ar faint fyddwch yn yfed, gall alcohol achosi lefelau glwcos uchel neu isel yn y gwaed (hyperglycaemia neu hypoglycaemia).

Hefyd, gall yfed alcohol effeithio ar eich gallu i gynnal eich triniaeth inswlin neu'ch gallu i fonitro glwcos y gwaed, felly byddwch yn ofalus i beidio ag yfed gormod.

Fel bod risg niwed i chi oherwydd alcohol yn isel, mae'r GIG yn argymell:

  • peidio ag yfed mwy nag 14 uned o alcohol yr wythnos yn rheolaidd
  • os ydych yn yfed cymaint â 14 uned yr wythnos, rhannu hyn yn gyfartal dros dri diwrnod neu fwy fyddai orau
  • os ydych chi'n ceisio yfed llai o alcohol, byddai cael nifer o ddiwrnodau heb alcohol bob wythnos yn syniad da

Ystyr yfed rheolaidd neu fynych yw yfed alcohol bron pob wythnos. Mae yfed unrhyw faint o alcohol yn rheolaidd yn cynyddu'r risg i'ch iechyd.

Dysgwch ragor am faint o unedau alcohol sydd yn eich diodydd.

Cadw'n iach

Mae pobl â chyflwr hirdymor, fel diabetes math 1, yn cael eu hannog i gael pigiad y ffliw bob hydref i amddiffyn rhag y ffliw. Mae brechiad niwmococol, sy'n amddiffyn rhag haint difrifol ar y frest o'r enw niwmonia niwmococol, yn cael ei argymell hefyd.

Gofalu am eich traed

Bydd bod â diabetes yn golygu eich bod yn fwy tebygol o ddatblygu problemau gyda'ch traed, gan gynnwys wlserau'r traed a heintiau o friwiau neu grafiadau bach. Y rheswm am hyn yw'r posibilrwydd y bydd glwcos gwaed yn niweidio'r nerfau yn eich traed.

I atal problemau gyda'ch traed, dylech gadw'ch ewinedd yn fyr a golchi'ch traed gyda dŵr cynnes bob dydd. Gwisgwch esgidiau sy'n ffitio'n iawn, ac ewch i weld podiatregydd neu giropodydd (arbenigwr gofal y traed) yn rheolaidd, er mwyn canfod unrhyw broblemau'n gynnar.

Dylech archwilio'ch traed yn aml hefyd am unrhyw friwiau, pothelli neu grafiadau, gan na fyddwch efallai'n gallu eu teimlo os oes niwed i'r nerfau yn eich traed. Ewch i weld eich meddyg teulu os bydd mân anaf gennych i'ch troed nad yw'n dechrau gwella ymhen ychydig ddyddiau.

Mae rhagor o wybodaeth a chyngor ar gofalu am eich traed ar gael ar wefan Diabetes UK.

Cael profion llygaid rheolaidd

Os bydd diabetes math 1 gennych, dylech gael prawf llygaid o leiaf unwaith y flwyddyn i wirio am retinopathi diabetig.

Mae retinopathi yn gyflwr y llygaid lle bydd y gwaedlestri bach yn eich llygaid yn cael eu niweidio. Gall ddigwydd os bydd lefel glwcos eich gwaed yn rhy uchel am gyfnod hir (hyperglycaemia). O beidio'i drin, gall retinopathi arwain at dallineb yn y pen draw.

Mae rhagor o wybodaeth am retinopathi ar gael ar wefan Diabetes UK.

Beichiogrwydd

Os oes gennych ddiabetes ac rydych chi'n ystyried cael baban, byddai trafod hyn gyda'ch tîm gofal diabetes yn syniad da.

Trwy gynllunio beichiogrwydd, gallwch sicrhau bod lefelau siwgr eich gwaed yn cael eu rheoli mor dda â phosibl cyn i chi feichiogi.

Bydd angen i chi gadw rheolaeth lem ar eich siwgr gwaed, yn enwedig cyn beichiogi ac yn ystod wyth wythnos gyntaf beichiogrwydd, i leihau'r risg y bydd y baban yn datblygu namau geni difrifol.

Hefyd, dylech gymryd dos uwch o dabledi asid ffolig. Mae asid ffolig yn helpu i atal eich baban rhag datblygu problemau madruddyn y cefn. Erbyn hyn, mae meddygon yn argymell bod pob menyw sy'n ystyried cael baban yn cymryd asid ffolig. Cynghorir i fenywod beichiog gymryd 5mg y dydd (sydd ar gael ar bresgripsiwn yn unig) hyd nes byddant yn cyrraedd 12fed wythnos eu beichiogrwydd.

Dylech gael archwiliad llygaid hefyd. Mae retinopathi (gweler uchod) yn effeithio ar y gwaedlestri yn eich llygaid ac mae'n risg i bawb sydd â diabetes. Gall beichiogrwydd roi pwysedd ychwanegol ar y gwaedlestri bach yn eich llygaid, felly mae'n bwysig trin retinopathi cyn i chi feichiogi.

Gall eich meddyg teulu neu dîm gofal diabetes roi cyngor pellach i chi. Hefyd, mae Diabetes UK yn rhoi rhagor o wybodaeth ddefnyddiol am beichiogrwydd a diabetes fel bod eich beichiogrwydd yn dechrau'n iach.

Addysg

Byddwch yn fwyaf parod i allu rheoli eich diabetes os cewch wybodaeth ac addysg adeg eich diagnosis, ac yna'n barhaus.

Mae'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal (NICE) yn argymell yn gryf bod rhaglen addysg strwythuredig i gleifion yn cael ei chynnig i bawb sydd â diabetes, gan roi gwybodaeth ac addysgu i'w helpu i ofalu amdanynt eu hunain.

Mae hyn yn rhoi'r cyfle gorau i bobl ddatblygu'r sgiliau angenrheidiol i drin eu cyflwr yn effeithiol, cynnal eu lefelau glwcos ar lefel normal a helpu i atal cymhlethdodau hirdymor. Hefyd, mae'n lleihau'r risg o ddatblygu hypoglycaemia (lefelau glwcos isel yn y gwaed).

Addysg strwythuredig i gleifion

Mae addysg strwythuredig i gleifion yn golygu bod cwrs wedi'i gynllunio sydd:

  • yn ymdrin â phob agwedd ar ddiabetes
  • yn hyblyg o ran cynnwys
  • yn berthnasol i anghenion clinigol a seicolegol unigolyn
  • yn gallu cael ei addasu yn ôl cefndir addysgol a diwylliannol unigolyn.

Yn achos diabetes math 1, mae rhaglen addysg genedlaethol i gleifion o'r enw Dose Adjustment For Normal Eating (DAFNE).

Mae DAFNE yn gwrs sy'n seiliedig ar sgiliau, lle y bydd pobl â diabetes math 1 yn dysgu sut i addasu eu dos o inswlin fel y bo'n addas i'r pethau maen nhw'n eu bwyta, yn hytrach na bwyta yn ôl eu dos o inswlin.

Yn ogystal, mae nifer o raglenni addysg oedolion lleol, llawer ohonynt yn gweithio tuag at y meini prawf ar gyfer addysg strwythuredig. Gofynnwch i'ch tîm gofal diabetes am y rhaglenni addysg oedolion a ddarparant.

Diabetes a'ch plentyn

Mae gwaith rhiant yn fwy anodd byth i rieni plant sydd wedi cael diagnosis o gyflwr hirdymor.

Er y bydd angen dod i arfer â diagnosis o ddiabetes math 1, dod i arfer â thriniaeth a gwneud newidiadau i fywyd bob dydd, gall eich plentyn barhau i fyw bywyd iach ac arferol.

Mae rhywfaint o gyngor defnyddiol isod gan Diabetes UK i rieni plant â diabetes:

  • Mynnwch y wybodaeth: gwnewch yn siwr eich bod chi'n deall beth yw diabetes, beth yw targedau glwcos gwaed a beth ddylai eich plentyn anelu ato, a sut mae inswlin neu bwmp inswlin yn gweithio. Peidiwch â bod ofyn gofyn cwestiynau i'ch tîm gofal. Nid yw'r un cwestiwn yn gwestiwn dwl a byddant wedi'i glywed o'r blaen, fwy na thebyg. Gofynnwch i'ch tîm gofal am daflenni perthnasol ynghylch diabetes, y gallwch eu cadw.
  • Mynnwch y sgiliau: gwnewch yn siwr eich bod yn hyderus ynghylch yr agweddau ymarferol ar ofal eich plentyn. Mynnwch wybod sut i roi pigiad neu reoli pwmp, monitro glwcos gwaed, trin hypos, darparu deiet iach a chytbwys a gwybod sut gall afiechydon, fel annwyd neu twymyn ar blant, effeithio ar lefelau glwcos gwaed eich plentyn.
  • Mynnwch wybod pa ofal i'w ddisgwyl: mae gan eich plentyn yr hawl i gael ei drin gan dîm diabetes pediatrig arbenigol, nid dim ond mewn clinig pediatrig cyffredinol. Dylech hefyd allu cysylltu â nyrs sy'n arbenig ar ddiabetes pediatrig. Gofynnwch am rifau ffôn cyswllt eich tîm gofal rhag ofn y bydd argyfwng.
  • Mynnwch gymorth emosiynol a dechrau siarad: mae teimlo islder, euogrwydd neu ddicter yn normal, felly siaradwch â'ch tîm gofal iechyd neu gofynnwch am gael gweld seicolegydd, ar eich cyfer chi neu eich plentyn. Gofynnwch am gael cyfarfod â theulu arall neu fynd ar benwythnos cymorth teuluol gan Diabetes UK. Mae cyfarfod â theuluoedd eraill a gwybod nad ydych ar eich pen eich hun bob amser yn helpu.
  • Gweithiwch gydag ysgol ac athrawon eich plentyn: cytunwch ar gynllun gofal iechyd ar gyfer eich plentyn, gyda'r ysgol a'ch nyrs arbenigol. Dylai hwn gynnwys manylion am bwy sy'n rhoi pigiadau ac yn monitro glwcos gwaed, a phryd a ph'un a oes ardal breifat ar gael os nad yw eich plentyn yn hapus i roi pigiadau o flaen ei gyfoedion. Mae pethau eraill i'w hystyried yn cynnwys cael gwared ar offer miniog, rhywbeth melys i'w fwyta rhag ofyn y bydd hypo yn digwydd, ymarfer corff a gweithgareddau chwaraeon eraill. Mae ysgol yn rhan fawr o fywyd plentyn, felly treuliwch amser yn sicrhau bod pennaeth, athrawon a chyfoedion eich plentyn yn wybodus ac yn cael eu cynnwys.
  • Gwnewch yn siwr bod bywyd yn mynd yn ei flaen: gadewch i chi'ch hun a'ch plentyn brofi arferion bob dydd arferol. Os oedd eich plentyn yn arfer treulio'r prynhawn yn nhŷ ffrind neu'n aros yno dros nos, gwnewch yn siwr bod hyn yn parhau i ddigwydd. Ni allwch fod gyda'ch plentyn 24 awr y dydd, felly rhannwch y cyfrifoldeb a gadewch i'ch teulu a'ch ffrindiau helpu. Os oes gennych blant eraill, gwnewch yn siwr eu bod nhw'n cael eich sylw hefyd. Peidiwch ag atal losin yn llwyr. Mae diabetes yn golygu ychydig siwgr, nid dim siwgr.

Mae rhagor o wybodaeth a chyngor am eich plentyn a diabetes ar gael ar wefan Diabetes UK.

Help a chefnogaeth

I lawer o bobl, mae'n ddefnyddiol siarad â phobl erail sydd mewn sefyllfa debyg, a gallech gael cefnogaeth gan grŵp ar gyfer pobl â diabetes.

Mae mudiadau i gleifion yn cynnal grwpiau lleol, lle y gallwch gyfarfod â phobl eraill sydd wedi cael diagnosis o'r cyflwr.

Ar wefan Diabetes UK, gallwch chwilio am eich grŵp cymorth lleol ar gyfer diabetes. Os hoffech i gwnselydd hyfforddedig gysylltu â chi'n uniongyrchol, gallwch ffonio llinell ofal Diabetes UK ar 0345 123 2399, neu anfonwch e-bost at careline@diabetes.org.uk.

Cymorth ariannol a budd-daliadau

Os bydd eich diabetes yn cael ei reoli gan feddyginiaeth, bydd hawl gennych gael presgripsiynau a phrofion llygaid am ddim.

Gall rhai pobl â diabetes fod yn gymwys i gael budd-daliadau anabledd a budd-daliadau analluogrwydd, yn dibynnu ar yr effaith y caiff y cyflwr ar eu bywyd.

Y prif grwpiau sy'n debygol o fod yn gymwys ar gyfer budd-daliadau lles yw plant, pobl oedrannus, pobl ag anableddau dysgu neu broblemau iechyd meddwl, a phobl sydd wedi dioddef cymhlethdodau diabetes.

Gall pobl dros 65 oed sy'n anabl iawn fod yn gymwys i gael math o fudd-dal anabledd o'r enw Lwfans Gweini.

Gallai gofalwyr fod yn gymwys i gael rhywfaint o fudd-dal hefyd, yn dibynnu sut maent yn ymwneud â gofalu am yr unigolyn â diabetes.

Gall staff yn eich Canolfan Cyngor ar Bopeth leol wirio a ydych chi'n cael yr holl fudd-daliadau y mae hawl gennych eu cael. Dylen nhw a'ch nyrs diabetes arbenigol hefyd allu rhoi cygnor i chi ar lenwi'r ffurflenni.

Mae GOV.UK yn cynnwys rhagor o wybodaeth am budd-daliadau, ac mae rhagor o wybodaeth am y Lwfans Byw i'r Anabl ar gael ar wefan Diabetes UK.

^^ Yn ôl i’r brig


Mae’r wybodaeth ar y dudalen yma wedi addasu gan GIG Cymru o gynnwys gwreiddiol gan NHS Choices.
Dyddiad diweddaru diwethaf: 07/12/2016 10:36:07